Vexhi Buharaja, pa mite e mjegull
Liria individuale si shenjė nė poetikėn e Buharasė
Dija e kishte bërë të lirë djaloshin Buharaja. Falë
dhuntive me të cilat e kishte paisur Zoti dhe punës së tij
titanike për të kultivuar mendjen dhe shpirtin, ai në një
moshë fare të re sheh qartë atë që të tjerët
nuk e dallojnë. I dituri dhe i padituri nuk shohin kurrë të
njëjtën pemë, thuhet. Por ndërsa Buharaja i ri zgjeron
kufijtë e lirisë personale, vendi bie në robëri. Ai krijon
një atdhe tjetër, atë sublimin, atdheun poetik. Nuk ishte një
dukuri e re. Edhe poetë të tjerë para tij kishin bërë
të njëjtën gjë. Pse? Ose atdheu është i papërsosur
dhe shkrimtari krijon një atdhe të ri, sipas kredos së tij
ku ndihet mirë, ose poeti nuk mund të ekzistojë pa atdhe dhe
kur atë ia mohojnë dhe e dëbojnë, ai krijon një të
ngjashëm, por shumë më dinjitoz. Dantja, kur e dëbuan
nga atdheu i tij, nga qyteti i Firences, plot dhimbje ndërtoi atdheun
nga e njëjta lëndë, me të njëjtën gjuhë,
me të njëjtit njerëz, me miqtë dhe armiqtë e tij,
me poetët e gjallë dhe poetët e vdekur, me tiranë e humanistë.
Ndërsa ndërtonte këtë atdhe, vuri re se i kishte kaluar
kufijtë e Firences së dashur, kufijtë e Italisë së
ndarë dhe kishte ndërtuar botën. Dantja është, ndoshta,
kozmopoliti i parë i Rilindjes. Me Komedinë Hyjnore ai krijoi Italinë
dhe Botën, me jetën tokësore dhe atë të amëshuar,
sipas ideve të tija. Dhe vetë si qytetar i botës shëtiti
botën e amëshuar. Gjuha e Dantes, e cila flitej në atdheun
e krijuar, u bë më vonë gjuha e italianëve. Po le të
kthehemi te Buharaja ynë.
Poeti Buharaja, pasi krijon atdheun, një atdhe universal, nuk pasqyron
asnjë lloj realiteti në poezinë e tij, përkundrazi, ai
krijon një realitet të ri artistik, ku mungojnë pushkët
dhe krismat, tanket dhe traktet, parrullat dhe patrullat. Po janë të
pranishme dhimbja dhe dashuria, vuajtja dhe bukuria. Nga korriku i vitit 1940,
kur gjejmë të botuar poezinë e tij të parë e deri
në vitin 1945, kur boton poezinë e tij të fundit, autori në
atdheun e tij poetik magjepset pas bukurisë teksa shkruan në vitin
1941: “ Kaq e bukur si ke mbirë?!”
Në një diskurs autori ndalet në poezinë e tij te dhimbja
individuale, duke shpëtuar kështu nga hipokrizia e të vuajturit
kolektivisht. Ai ndjek fatin e individit duke e veçuar atë nga
turma. Diskursi i tij duket qartë në këto vargje të botuara
në gazetën “Tomorri” të 12 gushtit 1941:
T’i mësoja botës se si dashuria
Ndizet si kandili… hapet si shkëndia…
Qan pa derdhur lotë,… ndizet pa nxjerrë zë…
Dhe pastaj mëshihet,… shuhet përgjithnjë…*
Në këtë kohë në Shqipëri bashkëmoshatarë
të poetit predikonin krejt gjëra të tjera. Kishte nisur rezistenca
kundër pushtuesve, ndonëse në fillimet e saj.
Ndoshta, në mënyrë instiktive, Buharaja e kuptonte se liria
individuale fitohet çdo ditë me punë, me njohje. Sa më
të gjerë të jenë kufijtë e punës dhe të
njohjes, aq më të gjerë janë edhe kufijtë e lirisë.
Ai ishte besimtar dhe, natyrisht sheh te Krijuesi atë energji pozitive
mendore dhe shpirtërore me të cilën ai privilegjon krijesat
tokësore. Kjo duket qartë te fillimi i poezisë “Përpara
Tomorrit”. Gjithçka e bukur, plot dritë vjen së larti
dhe ulet duke dëbuar errësirën që ngrihet së poshtmi:
Bukuri këputur qiejsh mbi Tomorin sonte bie
Më pushton që prej së largu dhe një shpirt prej lashtërie
……………………………………………………………………………………………………
Edhe zbret si yll i ndezur ku shkon jeta në mjerime
Liria individuale për Buharanë është krijuese e bukurisë
dhe përsosmërisë. Në poezinë “Se je lule që
s’humbet” ka një varg që tregon qartë këtë
dukuri. Pas dy pyetjeve: “Lule jetën kush ta fali?/ Kaq e bukur
si ke mbirë?!”, vjen përfundimi se: ”Je mbi shoqe, ndaj
të themë/ Të ka vën’ një Dor’ e lirë.”
Siç shihet, autori thekson se këtë bukuri përmbi shoqet
e ka krijuar pikërisht një “Dorë e lirë”,
me D të madhe, siç edhe e ka shkruar poeti. Nga ky detaj vijmë
në përfundimin se Buharaja i ri e vlerësonte mjaft lirinë
personale,(nuk përmend duar të lira, por përdor numrin njëjës,
Dorë.) Nga individë të lirë formohet, pa asnjë dyshim,
një shoqëri vërtetë e lirë.
Duarve të lira u kanë kënduar edhe poetë të tjerë
si Pol Eluar, etj, për mrekullitë që ato mund të krijojnë
si të tilla.
Edhe në krijimet e tjera letrare, veç poezisë, Buharaja i
ri në esetë e tij e përmend fjalën liri së pari si
një ide, e cila duhet të rrënjoset te njerëzit. Në
esenë “Islam Vrioni ndërroi jetë” ai perifrazon:
“ Nuk del gjë, nuk ka asnjë vleftë vetëm shpallja
e e lirisë, nëqoftëse nuk i rrënjoset si duhet ideja e
lirisë; pra, mundohuni që t’ia rrënjosni pakëz populli
këtë ide.” Në kohën kur e botoi këtë ese
Buharaja ishte 21 vjeç. Ai e kuptonte më së miri se shpallja
e lirisë në një vend ku jetojnë njerëz me mentalitetin
e skllavit e bënte të pavlerë lirinë kolektive të
shpallur. Buharaja po në këtë ese, kur flet për atdhetarin
Islam Vrioni shpreh një qartësi mbreslënëse për lirinë:
“… u mundua që ta kthjellonte lirinë, kuptimet dhe rrjedhimet
e saj…”
Ky është një këndvështrim modern për lirinë
si koncept. Nuk mund të jesh i lirë pa patur koncepte të kthjellta
se çfarë është liria, nuk mund të bëhesh i
lirë pa e kuptuar poliseminë e kësaj fjale. Rrjedhimet e të
qënit i lirë janë frytet e mrekullueshme e të pakrahasueshme
me asnjë gjendje tjetër të individit. Buharaja i ri është
i vetdijshëm për vetdijen e qytetit të tij në atë
kohë kur thotë: “Liria, një fjalë e padëgjuar,
ose e dëgjuar rrallë në qytetin tonë deri në atë
kohë, u përhap menjëherë me anën e zërit të
urtë të Islam Beut. Islam Vrioni fillon si një mësonjës
i palodhshëm t’ia mësojë popullit kuptimin e lirisë
në thellësinë e saj.”
Po çfarë ndodhi pas vitit 1944? Buharaja bie në një
gjendje absurde pas Luftës. Ai nuk mund të kuptonte deri në
fund atë që po ndodhte, atë që do të ndodhte. Duke
qëndruar larg luftës, larg urrejtjes klasore, larg etjes për
pushtet, por pranë librit, mësimeve të Zotit, letërsisë
së madhe dhe punës krijuese, ai binte në një kontrast
të thellë me mjedisin revolucionar të viteve të pasluftës.
Tani ai nuk ishte i lirë as të krijonte atdheun e vet poetik, ku
mund të strehohej pas largimit nga atdheu real me elegancën që
e karakterizonte. Poezia ishte shpallur shërbetore e partisë. Nëse
nuk shkruhej si e tillë, atëherë dënohej ajo dhe autori
i saj. Buharaja tani veç atdheut të lirë që dëshironte
humbi edhe atdheun poetik. Ky atdhe i krijuar në vitet e pushtimit fashist
u burgos në fondin e rezervuar të regjimit komunist. Absurdi i madh
për Buharanë tani qendron në faktin se atdheu nuk mund të
krijohej dhe nga atdheu nuk mund të largohej. Ai ishte i dënuar
të jetonte në “atdheun e çmendur”, sikurse shkruan
në një poezi Visar Zhiti. Po për njerëzit me mëndje
të ndriçuar gjendet gjithëmonë një zgjidhje. Buharaja
nuk ishte nga ata që zotohej të përsoste atdheun real. Ai nuk
kishte asgjë prej revolucionari. Pasi ia mohuan edhe krijimin e atdheut
virtual poetik, ai gjeti ndoshta të vetmen rrugë, të vetmin
shteg, letërsinë e madhe perse, aty “ku syri i lakmisë
edhe pas vdekjes kërkon të shohë, ndonëse trupi është
zbërthyer e bërë pluhur”*. Me energjinë e një
krijuesi të vërtetë, por që e ka të ndaluar të
krijojë atë që di dhe dëshiron, ai e derdhi tërë
këtë energji në përkthimet e tij, të cilat janë,
në fakt, rikrijime të tij. Ky njeri u ndje i lirë dhe i magjepsur
në vetminë e tij, teksa gërmonte në gjuhë dhe gjente
smeraldë të tillë:
U drodh nga llahtari Dahhak pamjeferri
Për pak mushkëritë i shkuli nga tmerri.*
*Firdeusi, “Shahnameja”, pwrktheu Vexhi Buharaja.