Yzedin Hima - Proze - Kenga e neperkes

KENGA E NEPERKES

Ese dhe shkrime te tjera

Poezi 2006
Shtepia botuese Uegen

 

REDAKTOR : SIMON VRUSHO

KORREKTOR : AGIM MEHQEMEJA

 

PËRBALLË FATURAVE TË PASHLYERA TË QYTETËRIMIT

 

Kėnga e nepėrkės

Në vargjet e një kënge foklorike në jug të vendit thuhet:

... moj nepërka pika-pika
të vrava më vraftë pika
me një shufër të godita ...

Simbolika e këtyre vargjeve është njëheri e bukur edhe tronditëse. Pse femra në këngë simbolizohet me nepërkën? Parë në anën formale ka një përqasje të mrekullueshme estetike midis femrës dhe nepërkës: të dyja të holla, elegante, të bukura, impresionuese. Nëpërka është një bukuri e rrezikshme, vdekjeprurëse. Po femra? Në këtë pikë ndahen apo bashkohen? Në fatin tragjik të shqiptarëve të dy objektet, edhe në këtë pikë bashkohen. Përfytyroni tragjeditë e shkaktuara nga bukuria e femrës në jetën e këtij populli. Herë-herë fjala dashuri ka nënkuptuar fjalën vdekje, fjala bukuri ka përcjellë fjalën flijim.
Në tre vargje ngjizet në një mjeshtëri të pazakontë krejt marrëdhënia e njeriut shqiptar me të bukurën në përgjithësi dhe me femrën në veçanti. Përfytyrimi për të është mjaft fin: nepërka pika -pika. Nuk besoj se ka tatuazh në trupin e një vajze, dizenjuar edhe nga piktori më i madh, t’ia kalojë vizatimeve magjepse në shtatin e nepërkes. Asnjë biolog nuk ka shpjeguar qartë se në ç’mënyrë janë krijuar dekoracionet e magjishme që kur shfaqen në një udhë me zhur të emocionojnë, të trondisin aq shumë sa të lënë pa gojë. Nga frika e bukurisë apo nga frika e vdekjes?! Edhe veprat orgjinale të Pikasos, të Pol Klesë, të Dalisë, parë në muzetë e artit nuk të tronditin si të trondit bukuria në lëvizje e shtatit të pikturuar nga (Zoti?!) natyra te nepërka.
Te vargjet: “të vrava më vraftë pika”, folja “ të vrava” krijon një mardhënie alternative midis dy objekteve, burrit dhe femrës-nepërkë. Burri është edhe vrasës, edhe i vrarë: …“më vraftë pika.” Pikat e bukura të shtatit të nepërkës?
Duket qartë se objekti i parë (burri) është vrarë shumë kohë më parë se të vriste, atë e ka goditur bukuria, një bukuri që të godet dhe të vret ngadalë si pika e shiut që shpon gurin (moj nepërka pika – pika).
Pendesa, brerja e ndërgjegjes ose hapi i madh qytetërues i njerëzimit, siç thotë Kadareja, të bën të mendosh se banorët e këtij trualli të egër, krahas sjelljes së tyre të vrazhdë ndaj delikates, ndaj të bukurës, mbajnë një qendrim krejt të kundërt, rrezatojnë një brerje ndërgjegjeje, një pendesë deri në vetëflijim: “të vrava më vraftë pika!”
Pse e vrau? Si refuzim i të bukurës së rrezikshme?! Përfytyroni shkretëtirën shpirtërore pas humbjes së femrës -nepërkë (dashurisë) te burri. Ky burrë, që nuk përton të vrasë me të gjitha llojet e mjeteve, edhe për një fjalë goje, vret në mënyrë elegante nepërkën-femër: “me një shufër të godita.” Jo me një dru, jo me një gur. Me një shufër të hollë e elegante si nepërka, si femra. Pastaj në shkretinë e tij lutet që t’i bjerë pika. Nuk e do jetën pa praninë e bukurisë, qoftë ajo edhe bukuri e rrezikshme si e nepërkës.
Ende vazhdojmë të jemi pendestarë vetëm në këngë?!
7 mars 2004

STINA E HERONJVE

Shqipëria ka nevojë për qytetarë, jo për heronj

Trualli ynë ka shumë heronj dhe pak qytetarë. Për nga sjellja heronjtë dallohen prej së largu. Ata flasin gjithmonë me zë të lartë dhe nuk dëgjojnë kurrë. Heronjtë janë aq seriozë sa të fusin datën. Kur kalon heroi në shëtitoren e vetme të qytetit, për nga serioziteti dhe vjetërsia të kujton gazin 69 të sigurimit famëkeq të diktaturës. Madje pikërisht nga kjo ngjashmëri ka lindur krahasimi “serioz si gazi i degës”. Heroi nuk e njeh sjelljen qytetare as në elementët fillestarë të saj. Bie fjala, heroi nuk troket kurrë në derën e zyrave të shtetit. Ai hyn vrullshëm dhe, para se të paraqesë hallin apo problemin e tij, flet për bëmat e tij, për disidencën përballë diktaturës komuniste ose për luftën e madhe për të mbrojtur bustin dhe emrin e komandantit legjendar, për qëndresën përballë arbitraritetit të pushtetarëve socialistë. Heroi nuk pret ta ftosh të ulet as në kafene, as në zyrë. Ai shkon dhe ulet drejt e në qoshe. Nëse zyrtari apo qytetari i kërkon ndjesë se është ca i zënë me punë apo edhe thjesht i duhet të meditojë pakëz dhe më vonë do të gjejë kohën për të dëgjuar bëmat e tij prej heroi, heroi mërzitet shumë dhe nis të bërtasë sa ia lejon gërmazi: ja kështu më kanë pritur edhe komunistët mua! apo: Edhe demokratët kështu më përcillnin!
Heronjtë janë një, por shfaqen në dy kohë të ndryshme dhe në ngjyra të ndryshme. Kur njëri është hero, sivëllai i tij i ngjyrës tjetër nuk është kurrësesi qytetar, por dordolec pa ngjyrë. Sapo heronjtë e parë dalin nga moda, dordolecët pësojnë një metamorfozë të hatashme. Ata shfaqen si heronj e qëndrestarë dhe kërkojnë lavdinë e mohuar. Dhe kjo farsë përsëritet përherë, si rregull çdo katër vjet. Disa heronj i vunë flakën gjithë qytetit para ca viteve për të treguar në sy të popullit të dehur se sa trima dhe heronj qenë. Më pas, për merita të veçanta, kapën kreun e institucioneve, ndonëse si heronj që qenë nuk kishin patur as rastin as kohën për të kryer ndonjë shkollë.
Trualli ynë gëlon nga heronjtë. Ata janë njerëzit më të sukseshëm në një farë mënyre. I gjen kudo në krye të vendit. Ja hap librin e leximit, cit me heronj, nga klasa e parë e deri në dispencat e akademisë. Le të mos flasim pastaj për historinë tonë të shkruar, më shumë heronj se sa shkronja. Para pytjes naïve të një shkollari, nip i Zenelit të Migjenit : “Zotni mësues kemi kaq shumë heronj dhe kaq pak rrugë të mira, kaq shumë heronj dhe kaq pak shtëpia higjenike, kaq shumë heronj dhe kaq shumë varfëri”, çdo mësues do të ndihej keq. Dhe mësuesit i troket fort në tëmtha : Po cilat kanë qënë frytet e heroizmave të heronjëve tanë në shekuj? Një vend i tkurrur, i mjerë, qartësisht i dallueshëm për keq midis fqinjëve. Këta heronjtë ia kanë futur historisë apo na e fusin neve çdo ditë?
(Ca qytetarë shqiptarë që quhen Buzuku, Budi, Bardhi , Bogdani, etj. mezi dallohen në relievin fantazmagorik shqiptar të heronjëve).
Heronjtë kanë pushtuar jo vetëm këngët, përrallat dhe legjendat shqiptare, jo vetëm historinë dhe letërsinë, pikturën dhe skulpturën, leksikun e gjuhës shqipe, jo vetëm sheshet publike në qëndër të qyteteve, muzetë, parqet, vorrezat, lapidarët, por para së gjithash mendjet e shqiptarëve.
Heroi i ditëve tona është më pak romantik se kurrë. Ai është një hero pragmatik. Hidhni një sy njerëzve më të suksesshëm. Si biznesmen, si shkrimtar, si qëndrestar, si kryetar bashkie, heroi është i parë. Ai gjendet me shumicë në sallën e parlamentit, në zyrat e partisë. Noli pozon para Parlamentit herë si mendimtar e herë si hero.
Tani është stina e heronjëve. Heronjtë nuk pjerdhin për shtetin dhe ligjin, ndaj edhe sfida e shtetit të sotëm është sfida ndaj heroit që ka mbërthyer ose pret ta mbërthejë doganën, komisariatin, drejtorinë, ministrinë.
Kur ata shfaqen, qytetarët e paktë hutohen përballë heroizmit dhe madhështisë së tyre prej heroi. Një zyrtar që i dëgjon për herë të parë ndihet keq para një heroi. I lind menjëherë kompleksi i inferioritetit.
“Po unë ku dreqin kam qënë, kur heroi ka kryer tërë këto vepra të mëdha?!”
Heroi e nxjerr nga situata duke e ngritur tonin dhe duke i kërkuar atë që i takon, një post, një favor për vete, për gruan, për vëllanë, kushëririn, krushkun, dhëndërrin etj. Zyrtari, qënie normale dhe vdektar i thjeshtë bëlbëzon: “Po unë ç’dreqin dua këtu? Pa asnjë meritë heroi, pa asnjë bëmë heroike individuale dhe fisnore…”
Kanë fare pak të përbashkëta heronjtë tanë me ëndërrimtarin dhe fisnikun e marrë Don Kishot. Ky luftonte vërtetë, pavarësisht se me mullinjtë e erës. Luftonte për të tjerë, asnjëherë për vete dhe për fisin(fisi, ç’bashkësi primitive!). Armët i kishte shumë pak më të rrezikshme sesa heronjtë tanë, ca shpata të ndryshkura e aq. Ndërsa heroi ka thika të mprehta me helm si shpifja, intriga etj.
Qytetarët shqiptarë me heronjtë mbi shpinë meditojnë : këta heronjtë tanë që ia kanë futur historisë, që ia kanë futur Shqipërisë vallë do t’ia futin tani edhe Europës?

2005

Dekorimi i dhunshėm i jetės sonė

Ka kohë që në Shqipëri ka një përkujdesje maksimale për të evokuar të kaluarën jo shumë të largët sipas një kriteri tipik ideologjik, për fat të keq ende të pranishëm në jetën tonë. Në qytete ka filluar dekorimi i fasadave, lulishteve, mureve me pllaka përkujtimore pas të cilave ajo që mungon më së shumti është ngjarja.
“Kjo shtëpi ka qënë bazë e luftës”, “Këtu ka kaluar brigada x sulmuese”, “Këtu është strehuar shoku Z”, deri tek një pllakë që të bën edhe të qeshësh :”Këtu u rrëmbye (u vodh- shënimi im, Y.H) nga njësiti gueril shaptilografi”.
Këto pllaka nuk kanë të sosur në qytet, në fshat, pra në të gjithë Shqipërinë.
Nga lind gjithë kjo përkujdesje për t’na sjellë të shkuarën e afërt, në mjaft raste edhe të gënjeshtërt, tani në shekullin e internetit?
C’është ky dekorim i jetës sonë ?
Herë- herë Shqipëria i ngjan të famshmit Haxhi Qamil, që në një kohë marrëzie totale,(dhe këto kohra nuk janë të rralla në jetën e shqiptarëve) u vetëdekorua gjysëm gjeneral e gjysëm robinhud. (veshi një xhaketë gjenerali europe , vuri në kokë një kallpak pashai turk dhe poshtë mbante brekushet e fshatarit tiranas.) Dhe u vu në kërkim të Babës. Pas e ndiqnin mijra e mijra njerëz më të marrë se vetë marrëzia.
Edhe sot me keqardhje vëmë re se Shqipëria po dekorohet si e tillë, por nuk jam fort i sigurtë nëse vërtetë Shqipëria, ashtu si Haxhi Qamili, është në kërkim të Babës.
Pllakat përkujtimore, ku flitet për beteja që nuk janë zhvilluar kurrë, po mbushin çdo rrëpirë fshati, çdo rrugë dhish, ku prej vitesh nuk kalon njeri.Lapidarë dhe monumente i ngrihen një kohe, kur përçarja dhe urrejtja midis shqiptarëve arriti kulmin. C’është ky vrapim në të shkuarën?
Njihet thënia se kush përtyp të shkuarën, nuk ka as të sotme as të ardhme.
Po pse bëhet e gjithë kjo? Natyrisht jo thjesht për të ruajtur traditën, vlerat e saj. Nëse do të fiksohej e kalura me vlerat e saj tashmë të provuara do të qe një punë e lavdërueshme. Por e kaluara, tradita, civilizimi për dekoratorët tanë nis më 1941.Cinizmi, propaganda, dhuna dekorative janë të pashembullta në një shoqëri që trumbetohet si pluraliste, e lirë e demokratike. Sot mund të thuhet se Shqipëria është vendi më i ideologjizuar në Europë.
Poeti i madh nobelist Josif Brodski, një ditë të bukur, duke dëgjuar një fjalim të sekretarit të partisë komuniste në fshatin ku e kishin syrgjynosur, befas këputet e bie pa ndjenja. Miqtë e tij të alarmuar e çojnë në spital, ku poeti i jashtëzakonshëm i nënshtrohet një egzaminimi të kujdesshëm. Në fund mjekët erdhën në përfundimin se Brodski i madh nuk kishte asnjë gjë. Kishte rënë pa ndjenja thjesht nga alergjia që i shkaktuan mendimet e cekta, nonsenset politike, marrëzitë që nxirrte nga goja sekretari i helmuar ideologjikisht i partisë.
Natyrisht, një shpirti të lirë, një gjeniu si Josif Brodski i bënin reaksion pallavrat.
Ka dashur Zoti që ne të mos jemi aq sqimtarë dhe të ndjeshëm sa Brodski i madh, në të kundërt përfytyroni se çfarë do të ndodhte kur të dëgjonim lajmet në tv, kur të lexonim pllakat, kur të dëgjonim fjalimet nëpër festa apo në përkujtim të ngjarjeve që s’ndodhën kurrë, kur të dëgjonim “fjalimet” e ca ofiqarëve tanë në tribuna e në institucione publike, kur të dëgjonim parlamentin e mbushur me “qëndrestarë”. Të gjithë do të binim e do të ndodhte një katastrofë e madhe humanitare.
Po pse bëhet e gjithë kjo?
Jo thjesht për arsye ideologjike.
Europa Lindore ka kohë që është çliruar nga këto marrëzi. Ajo kërkon të integrohet realisht në Perëndim, ku idiotësitë ideologjike nuk pinë ujë.
Ka një pragmatizëm në gjithë këtë marrëzi në Shqipërinë tonë të dashur(siç thotë shpesh një politikan). Pragmatizmi qëndron në faktin e dekorimit të mjedisit me një ngjyrë politike, thjesht për të mbajtur gjatë pushtetin.
Bie fjala, tek muri i ndërtesës ku shkruhet se këtu u vodh një makinë shkrimi a diçka e tillë në vitin 1991 u vendos selia e degës së partsë së parë opozitare në Shqipëri, Partisë Demokratike. Ky fakt është domethënës për një shoqëri që vinte nga diktatura, për një shoqëri që prej dekadash nuk e njihte pluralizmin. Pra, krijimi i degës së PD është ngjarje, shumë më domethënëse se vjedhja e një makine shkrimi a diçkaje të tillë. Por as PD, as pushteti lokal i saj nuk bëri marrëzinë të vendoste pllaka përkujtimore. Ose aty ku ka qënë rrojtorja publike mund të vendosej një pllakë, ku të njoftohej vërtetë për një ngjarje: “Këtu ka punuar si faturist poeti, studjuesi dhe përkthyesi i talentuar Vexhi Buharaja.”
Berati është një qytet emblematik i qytetërimit shqiptar. Kur vijnë vizitorët dhe lexojnë pllakat “e famshme”, stepen. Natyrisht, nëse nuk do të vuanin pushtetarët tanë nga epilepsia ideologjike, vizitorët mund të lexonin: “Këtu në vitin 1281, pas dhjetë muaj rrethimi e qëndrese qytetarët e Beratit thyen anzhuinët. Në nderim të asaj qëndrese u ngrit kisha e Shën Mëri Vllahernës.” Ose : “Këtu u gjet Epitafi i Gllavenicës, vepër arti e vitit 1373.” Ose: “Këtu ranë trimërisht në betejë kundër turqve 500 luftëtarë italianë të dërguar nga Alfonsi V i Aragonës nën komandën e Raimondo Orsatës në ndihmë të Skënderbeut.” Ose: “Këtu u ruajtën Kodikët e famshëm të Beratit.”
Apo më poshtë në buzë të lumit mund të qëndronte fare mirë një pllakë e tillë përkujtimore: “Këtu poeti i shquar Nezim Berati, Anakreonti i Shqipërisë (siç e quajti Hani- shënimi im, Y.H) më 1735 u ndesh në një garë poetike dhe fitoi me Mulla Alinë.”
Në Berat ka qënë edhe Edit Durham, fakt që bëhet i njohur edhe në veprën e saj. Një pllakë përkujtimore në shtëpinë ku ajo qëndroi, do të rriste interesin turistiko- kulturor për qytetin. Një pllakë ku të shkruhej se këtu ka banuar shkrimtari i madh Ismail Kadare gjatë revolucionit kulturor të tipit kinez të aplikuar në Shqiperi, do të shtonte edhe një objekt të vizitueshëm në këtë qytet.
Kuptohet se këto pllaka e mjaft të tjera do të ishin mjaft domethënëse.
Dekorimi metaforik apo i drejtpërdrejtë i jetës sonë ndjek jo thjesht një traditë të shëmtuar.Në ditën e festës kombëtare, më 28 nëntor po shëtisja me mikun tim, piktorin Agron Polovina, me formim të majtë dhe e pyeta se çfarë përfaqësonin flamujt e kuq që digjnin gjithë qytetin, krahas fare pak flamujve kuq e zi që valëviteshin në atë ditë të shënuar. Miku im nuk qe në gjendje të më jepte asnjë lloj spjegimi. Ndoshta thjesht për traditë. Ndoshta thjesht si zbukurim.Ende, në çdo festë bëhet përskuqja e qytetit.(Lexues i nderuar mund ta vëresh këtë fakt në festën më të afërt). Një marrëzi e përafërt kishte ndodhur jo në përmasa të tilla dhe jo në një hark të tillë kohor para krishtlindjeve të vitit 1996. Cedra para këshillit të rrethit në Berat qe zbukuruar krahas dekoracioneve të tjera edhe me tollobmace të kaltra ku qe stamposur logoja e PD. . Brenda pak minutave, nga vetë dekoratorët, cedra u çlirua nga tollombacet politike.Do të qe mrekulli sikur qytetarët e Beratit të mos e kenë vënë re atë lajthitje.
Po dekorimi i dhunshëm i jetës sonë nuk ndalet këtu. Ai vazhdon në salla mbledhjesh, ku nuk mungojnë edhe zyrtarë dhe politikanë të lartë që sapo janë ndarë me personalitete europiane e amerikane ku kanë ironizuar e qeshur me marrëzinë diktatoriale. Janë hipokritë apo pragmatistë?
Në një sallë mbledhje qene mbledhur veteranët e luftës. Kështu të paktën u lajmërua nga folsi i tv-së. Për çudi në sallë kishte a s’kishte ndonjë 80 vjeçar. Qenë fëmijë kopshti deri tek 50-60 vjeçarë. Këta janë veteranët e famshëm?
Thuhet, por unë nuk dua ta besoj, se po ngrihen organizata veteranësh në lagje, në shkolla e deri në kopshte. Por është e vërtetë që harxhohen miliona për të vendosur lapidarë, pllaka përkujtimore, monumente, skulptura heronjësh të rremë, memorialë në zona pa asnjë banor, në fshatra ku jetojnë 2-3 shtëpi. Ndërkohë gjimnazistët nuk kanë paisje për të realizuar orët e mësimit, nuk kanë një fotokopjues, ku të fotokopjojnë testet e shumtë, nuk kanë kompjutera, nuk kanë internet, nuk kanë salla argëtuese e kulturore.
I nxitur nga marrëzia e pafund shtetërore, edhe njerëzit e thjeshtë po vuajnë sindromin e pllakave përkujtimore, të lapidarëve e memorialëve. Nuk ka ngelur hajdut i vrarë nga hajdutët pa një memorial mermeri apo edhe shtatore të tillë. Nuk ka ngelur fatkeq i aksidentuar pa një lapidar a memorial që ka ngushtuar rrugën ku kalojnë të gjallët.
Po të shikosh hollë-hollë këtë marrëzi tipike shqiptare, konstaton se këto lloj ndërtimesh zënë vendin e parë në qarkun e Beratit. Ky qark më shumë se gjysmën e investimeve i ka në lapidarë, pllaka përkujtimore, memorialë, që nuk promovojnë kulturën e këtij qyteti, por synojnë të përjetësojnë një të kaluar të errët, realizuar me fondet publike.
“Hani gjeneralët!”, -përfundonte një barcoletë e treguar fshehur në kohën e diktaturës, ku protagonisti mburrej më të kaluarën “e lavdishme” dhe gjeneralët e shumtë që kishte nxjerrë fshati i tij i mjerë.
E gjitha kjo është një marrëzi e madhe në kurriz të komunitetit. Paratë Europa dhe Amerika i sjell për të përmirësuar jetën e shqiptarëve, jo për të shtuar logot e ekstremit të majtë.
Në Shqipëri logot e diktaturës janë kudo të pranishme : bunkerë, pallate si guva, rrugë të ngushta, mungesa e ujit, mungesa e dritave, sherret politike, mjerim shpirtëror e mjerim ekonomik, njeriu i ri përbindësh, (“Në Shqipëri pashë dhëmbë të prishur, këpucë të zeza dhe sy të sëmurë epshorë”,-shkruante në një gazetë perëndimore një reportere e re në vitet 80-të.) Kur kemi kaq e kaq simbole e logo të diktaturës, pse duhet të shtojmë edhe ca të tjerë?!
E kaluara na ka kapur prej duarësh, prej këmbësh, dhe ç’është me e vajtueshmja prej koke. Natyrisht, s’kemi pse ankohemi hiç, kur Europa na e vë kufirin tek thana dhe prej kohësh e ka thënë për ata që kanë veshë: “Hani gjeneralët!” 2003

NĖSE...

Nese dikush në pasditen e 12 dhjetorit 1990 do të bënte profetin dhe do të na thoshte se pas 12 vjetësh në Shqipëri nuk do të kishte drita nga mesdita deri në mbrëmje, se uji do të reduktohej edhe më tepër në orar, se sërish njerëzit do të merrnin ushqime veresie me listë, se lufta e klasave do te vazhdonte e ai qe nuk i perkiste te majtes do të dëbohej nga administrata edhe nëse i përmbushte më së miri kriteret profesionale, se ai që do ta quante Partinë Demokratike të sapolindur parti fashiste gjatë fushatës së parë të zgjedhjeve pluraliste do të ishte figurë qendrore në PD, se Gramoz Ruçi “do t’i jepte” leksione demokracie Jozefina Topallit në një bisedë televizive, se disa nga miqtë tanë demokratë do t’i turreshin pasurisë kombëtare si kaubojsit perëndimit të largët, se anëtarët e shoqatës së Enverit do të përlanin atë që mbeti nga kjo pasuri kombëtare dhe do të ishin kapitalistët më të pashpirtë, se njerëz primitivë që ende nuk dinë ta shkruajnë me kalem fjalën demokraci do të posedojnë prona qindra milonashe të fituara me kobure, se mësuesit, këta ndërtues të vetëdijes kombëtare do të fyheshin dy herë në muaj me sandakanë që do t’u jepte shteti sa për të mbajtur shpirtin, se njerëzit do rigrupoheshin sërish në fise e klane si në prehistori, se të persekutuarit politikë do t’u kërkonin ish komunistëve , tashmë deputetë, ministra e bashkëkryeminisra të vinin dorën në zemër dhe t’u kthenin atë që u takonte me ligj nga burgu dhe nga plumbi që këta ish- komunistë apo baballarët e tyre ua dhanë dikur me aq bujari e me aq shpejtësi, se një bandë hajdutësh pulash në vitin 97 do të hynte në Këshillin e Bashkisë dhe do të fyente Simon Vrushon dhe të tjerë, për të vetmin mëkat se këta qenë demokratë të parë në Berat, se i njëjti person që shkroi në ato ditë të ftohta të dhjetorit 90 një shkrim kundër nismëtarëve të PD në gazetën “Kushtrimi”, ku mbronte me fanatizëm partinë e punës, do të shkruante më vonë me po të njëjtin fjalor, me të njëjtën sintaksë po kundër këtyre nismëtarëvë nje tjetër shkrim në gazetën “55”,sepse këta e ngritën zërin për deformimet që po ndodhnin në partinë ku qenë nismëtarë, se individë pa asnjë dinjitet erdhen nga partia komuniste dhe sollën ne PD psikologjinë kriminale të luftës së klasave duke shfrytëzuar mërinë 45 vjeçare të njerëzve ndaj asaj partie , morën flamurin e militantit duke e konvertuar këtë militantizëm idiot me prona e poste nga pasuria kombëtare, se ca individë qe i kanë borxhe të vjetra dhe të reja Shqipërisë po e trajtojnë atë sikur ta kishin çiflig, se pjesa më vitale e Shqipërisë, të rinjtë, duke filluar me ata të dhjetorit 90 e deri tani janë larguar nga Shqipëria se nuk u krijua ajo klime demokratike, ku të rinjtë të ndihen mirë, se hipokrizia do të arrinte në ato përmasa, sa kur dy liderë të së majtës ndesheshin për milionat e dollarëvë, vilat, privatizimet strategjike, nje militante e mjerë u përgjërohej ne Berat para kamerave të TV dy lidereve, se nuk donte as drita, as ujë as bukë, bar do të hante , vetëm të mos thyehej uniteti i partisë, se pronarët e ligjshëm blejne bukë me liste dhe rroba te gabi, ndërsa pronat e tyre i kanë marrë në të shumtën e herës horrat, se anarkia liberale e post= diktaturës nuk do të jepte asnjë shenjë se mund të transformohej në institucione demokratike, se opozita që do t’i bënte Fatos Lubonja kryetarit narcist të Bashkisë së Tiranës Edi Ramës do të zbehte deri në mosdukje organizatën e partisë opozitare në Tiranë e më gjerë, e cila e hutuar nga idetë e guximshme të sikronizuara me veprime po kaq të guximshme të këtij kryetari, ende po rri me goje hapur, megjithese edhe ca muaj na ndajnë nga fundi i legjislaturës, se një gazetë në Berat bën opozitë sa i gjthë këshilli i bashkisë dhe shumica e degëve të partive opozitare, se mjaft institucione ende kanë në krye të tyre individë me rrezikshmëri të theksuar shoqërore, të cilët ngaqë nuk besojnë tek Zoti nuk e dinë se nga u erdhi parajsa, se sekretarët e partisë në pushtet bëjnë pritje populli dhe kohët e fundit njerëzit që mbushin radhët e këtyre pritjeve mbajnë në xhep tesera të partive opozitare, se filozofia e të lëpirit të këpucëve të të fortit po bëhet filozofi kombëtare nga goditja kriminale e varfërisë dhe papërgjegjshmëria e të fortëve të politikës, se shqiptarët janë zvetënuar sot më shumë se kurrë me atdheun “të cilit ia kane borxh gjak e gjithëçka, por ca të tjerë po ia hanë gjak e gjithëçka”, se shumicën e lidh me atdheun vetëm “atdheu moral”, domethënë historia, këngët, mitet, legjendat, letërsia, përrallat, gjuha , ndersa atdheun fizik e kanë privatizuar horrat, se individë “të fortë” ne politikë, pasi u kanë shkaktuar tragjedi të vërteta njerëzve të thjeshtë për shkak të filozofisë së tyrë marksiste të trajtimit të kundërshtarit politik si armik, një mëngjes të bukur, pozojnë të dashuruar sikur s’ka ndodhur gjë, duke çuditur me këtë jo më të gjallët por edhe “eshtrat e nderuara” siç shprehet shkrimtari nobelist suedez Par Lagerkvist tek tregimi i famshëm me të njëjtin titull, se politika e derisotme ia arriti ta kthejë popullin shqiptar ne një popull shërbetor , se …se…se , atëherë në atë dhjetor të ftohtë të 1990 nuk do te harronim te ndiznim edhe një qiri...

12 dhjetor 2002

Pėrballė faturave tė pashlyera tė qytetėrimit

Shqipëria shtrihet në kërthizë të qytetërimit europian. Ka fqinjë Greqinë, ku gurët e rëndë të qytetërimit antik janë në themel të Europës së sotme, të qytetërimit modern europian dhe botëror. Ka fqinjë Italinë, përçuesen e qytetërimit antik grek dhe romak drejt kohrave e vendeve të tjera, Italinë e Rilindjes së njerëzimit. Edhe vetë shqiptarët i ngritën kasollet e tyre primitive nder shekuj mbi kolonada mermeri, mbi statuja e gërmadha të teatrit të antikitetit të tyre ilir. Atëherë lind pyetja, pse? Pse shqiptarët e vendosur në një truall ku ka lindur qytetërimi ose fqinjë me qytetërimet më të mëdha të botës, ndërkohë jetojnë standartet më të ulta të qytetërimit europian, periferinë e ftohtë të tij, krahasohen me standarte të përafërta me vendet aziatike dhe ato afrikane?
Ndoshta kjo pyetje kërkon vështrime të thella historike, sociale e demografike.
Por unë do të prek vetëm një nga shkaqet, në mos qëntë kryesori. Shqiptarët, për mendimin tim, nuk kanë qënë korrektë me historinë, pikërisht në shlyerjen e faturave të saj, kostos që kërkon qytetërimi në çdo kohë e periudhë. Dhe nuk është një faturë e vetme, e harruar diku në ndonjë kamare shekulli. Është një dëng i madh me fatura të pashlyera përgjatë viteve, dhjetëvjeçarëve, shekujve.
Europa u mahnit me qëndresën e princave shqiptarë kundër vërshimit osman. Në atë kohë të ndritur të Gjergj Kastriotit, shqiptarët paguan faturat për mbrojtjen e qytetërimit jo vetëm për vete, por edhe për Europën. Edhe Europa nuk e harron këtë fakt. Heroi ynë kombëtar, Skënderbeu, është edhe heroi i Europës, mbrojtës i qytetërimit të saj, apo heroi i krishtërimit, siç e quajnë disa studjues. Më pas nisi të formohej dëngu i madh i faturave të papaguara kundrejt qytetërimit europian nga ana e Shqipërisë dhe e shqiptarëve. Gjatë pesë shekujve shqiptarët u bënë governatorë, sundues të popujve të Azisë dhe Afrikës, vezirë të Perandorisë Osmane, ndërkohë që vendin e tyre e harruan atje larg, në skaj të Perandorisë, as Europë, as Azi, të varfër e të shkretuar. Ndërkohë qytetërimi europian paguante rregullisht faturat me revolucione, ku protagonistët përfundonin me koka në gijotinë, me luftra të pandërprera për çlirim e bashkim kombëtar, me reforma të mëdha shoqërore, me përpjekje e punë titanike të mëndjes e fizikut, duke formuar shtetet kombëtare, duke hedhur bazat e kulturës kombëtare që shumë shpejt do të merrte dimesione europiane, duke ndërtuar rrugë, hekurudha, porte, fabrika e qytete të tërë. Kishin ardhur deri këtu nëpërmjet karvanit të gjatë të njerëzve të shquar të të gjitha fushave, përfaqësues të denjë të qytetërimit perëndimor, themelues të tij. Ky karvan, siç e thërret Viktor Hygoi tek poema me të njëjtën titull, nuk u ndërpre asnjëherë dhe kurdoherë i pagoi faturat historisë me çmime gjaku, përpjekjesh e privimesh.
Po çfarë bënin shqiptarët ndërkohë? Ata flinin në shumicën e rasteve mbi faturat e pashlyera gjatë shekujve. Ata përgjumeshin haremeve të Lindjes apo sarajeve lindore të Shqipërisë. Ata ruanin bagëtitë buzë kënetave të Adriatikut, ose grabisnin karvanët e të huajve në grykat e maleve. Po atëherë si erdhëm deri këtu si shqiptarë, ndonëse në një territor mjaft të tkurrur?
Falë karvanit të brishtë shqiptar, ashtit të pathyeshëm të racës. Ndonëse qytetërimi shqiptar u ndërpre me përdhunë, një rrjedhëz e tij vazhdoi të ftillohej jashtë vendit, në Perëndim, ose u struk thellë në manastiret e Veriut, i veshur me zhgun murgu. Nën zhgunin e një murgu si Pjetër Bogdani u strehua letërsia e madhe shqipe, qytetërimi shqiptar. Ky prift katolik është pjesë e rëndësishme e karvanit të brishtë shqiptar që përcolli qytetërimin shqiptar përmes shekujve. Ky karvan e solli pishtarin e qytetërimit shqiptar, që është thellësisht qytetërim europian, përmes shekujve gati-gati duke u shuar deri te Rilindja jonë e madhe. Ata paguan, pa dyshim, faturat e këtij qytetërimi.
Kalorësit e vetmuar të këtij karvani: Barleti, Buzuku, Budi, Bardhi, Bogdani, Berati, Zarishi qenë ata që i paguan faturat e qytetërimit tek historia. Pjetër Budin e mbytën në Drin. Nazim Beratin e ndrynë në burgjet e Turqisë, ku edhe vdiq. Pa dyshim Rilindja qe shpëtim i Shqipërisë. Aty rrjedhëza e brishtë e qytetërimit shqiptar u shumëfishua nga mëndjet e ndritura : De Rada, Naimi etj.. Dhe vazhdoi përmes dekadave nga Konica, Fishta, Mjeda, Lasgushi, Migjeni, Kadareja. Karvani nuk u ndërpre, për fat të qytetërimit tonë. Ndonëse edhe në një krahinë të Beratit, kur po luftohej për shkronjat shqipe, kulturën shqiptare europiane, u ngriten turma kopukësh duke thirrur: “Nuk e duam gjuhën shqipe, nuk i duam gërmat e shqipes se ato janë gërmat e kaurit!”
Dhe të mendosh se të gjitha këto fraza thuheshin në gjuhën shqipe dhe ata që i artikulonin nuk dinin gjuhë tjetër veç shqipes.
Dëngu i faturave të pashlyera ndaj qytetërimit që i përkasim u rrit deri në marrëzi gjatë diktaturës komuniste, ku u ndërpre çfardo lloj qytetërimi dhe Shqipëria ra në një tirani që më së shumti i ngjante tiranive feudale. Krijimi i njeriut të ri sipas modelit kinez e shfytyroi përfundimisht njeriun shqiptar dhe për rrjedhim shoqërinë shqiptare. As që bëhej fjalë për ndonjë shlyerje të faturës. Ata që e provuan më 1946 e më pas, humbën edhe jetën edhe varret. Në vitin 1991 një gazetare e perëndimit qante me të madhe, ndërsa po largohej nga Shqipëria, pas disa javëve endjeje nëpër të. Qante dhe përsëriste: “Ju nuk e dini se sa të varfër jeni! Nuk e dini!”
Po më i frikshëm është, pa dyshim, mali i faturave të papaguara qytetërimit. Ne nuk i shihnim mirë këto fatura në vitin jo shumë të largët 1991. Ndërsa të huajt po. Ata i dallonin qartë kur shikonin vendin tonë të bunkerizuar, njeriun e ri monstër, helmimin ideologjik deri në asht, gropat e tmerrshme kulturore ku rriten gjëmba helmues të një kulture joeuropiane, psikologjinë e rajasë, zvetënimin deri në largim nga raca, instiktet kriminale të mbijetesës, moskuptimin e sjelljes dhe veprimit të qytetërimit perëndimor, humbja e çdo lloj humanizmi, keqkuptimi i humanizmit perëndimor, dëshirën për t’u pasuruar me çdo kusht e çmim brenda natës, urrejtja ndaj punës si tregues i qytetërimit europian, zhvlerësimi i jetës deri në marrëzi etj. etj.
“Duhen dekada që Shqipëria të hyjë në hullinë e vendeve të qytetëruara”, thoshin të huajt dhe ne thartoheshim në vitet 90. Ata e shikonin fare qartë malin e faturave të pashlyera nder shekuj. Ne nuk e dallonim hiç, nga dëshira për t’u kthyer aty, në qytetërimin shqiptar, domethënë në qytetërimin europian, nga ku na kishin ndarë përdhunisht. Po faturat duheshin shlyer deri në një.
Një fakt që bie lehtesisht në sy në Shqipëri është dallimi i thellë midis shtresave shoqërore, midis individësh të tërë, dallim ky që gati-gati shkon deri tek diferencat e qytetrimeve të ndryshme. Brenda një qyteti, një lagjeje apo edhe një pallati ndesh individë kaq të ndryshëm në mentalitet, psikologji, kulturë, sa që vëren se ata nuk i përkasin një qytetërimi, por qytetërimeve të ndryshëm. Kjo ka bërë që mjaft nga familjet shqiptare, individë, të rinj të largohen nga Shqipëria, ku janë ndjerë si në një vend të huaj pikërisht për shkak të dallimeve të thella. Në Perëndim janë ndjerë mirë, janë ndjerë si pjesë e atij qytetërimi. Nuk është thjesht paga e ulët, mungesa e ujit dhe e dritave, por më e rëndësishmja është të ndihesh i huaj në vendin tënd për shkak të rrënjosjes së një mentaliteti jo shqiptar tek turma të tëra, një mentaliteti aziatik që e bënë gati të pamundur bashkëjetesën. Edhe më i vështirë bëhët ky qëndrim kur qeverisja e vendit ndërtohet mbi bazën e këtyre standarteve dhe institucionet mbushen nga këta njerëz, siç janë mbushur rëndom institucionet aktualisht.
Po nga lind ky diferencim?
Për faktin se mjaft familje shqiptare kanë shlyer privatisht faturat e tyre të qytetërimit, nëpërmjet shkollimit, ruajtjes e kultivimit të traditave më të mira të qytetërimit shqiptar. Për faktin se mjaft shqiptarë kanë shlyer faturat nëpërmjet studimit, krijimit, ndjekjes së karvanit të pashkëputur asnjëherë të njerëzve të mëdhenj të këtij vendi.Një ndër ta qe edhe Faik Konica, që shkruante në kulm të dëshpërimit se në Shqipëri janë, as më shumë as më pak, po nja 50 shqiptarë me të cilët mund të merresh vesh e se shumica e tyre jetonte jashtë Shqipërisë. Të tjerët qënë turkoshakë që nuk kishin asgjë të përbashkët më shqiptarët.
Në këto vite tranzicion kanë nisur shlyerjet e faturave. Ndonëse tepër ngadalë, ndonëse edhe duke shtuar edhe ndonjë faturë tjetër të papaguar, tinëzisht.
Faturat e energjisë elektrike të pashlyera që po na e nxijnë jetën janë fare qesharake përballë faturave të pashlyera të qytetërimit.
2003

Lejla Mehqemeja, kjo ėndėrr e ndaluar

Jam i sigurtë se Lejlanë e kanë pas dashuruar shumë burra në të ritë e saj. Se ajo qe nga ato femra ku rrallë, tepër rrallë qëndrojnë bashkë edhe bukuria, edhe mençuria, edhe finesa, pra, ajo grua ishte një bukuri e bërë prej shpirti.
Po ajo ka qenë një ëndërr e ndaluar për burrat e hijshëm dhe të mençur të sërës së saj. Se ajo, për fat të keq, u rrit e vuajti në diktaturë (nuk mund të shprehem me fjalën jetoi,sepse do të fyeja mbijetesën e saj ). Dhe familja e saj fisnike qe ndër më të poshtëruarat pas vendosjes së diktaturës. Babai i saj, Izet Mehqemeja, u pushkatua nga nazistët në kampin e Majdanekut, në Poloni, si antifashist. Vëllai i saj, një bjond që shkruante poezi të ndjera, e denoncoi diktaturën komuniste ende pa u shtruar këmbëkryq në Shqipëri. Edhe ai u pushkatua po nga diktatura me ngjyrë të kuqe më 9 dhjetor 1945.
Tri motrat u lanë të vdesin ngadalë, të pambrojtura, në mjedisin e helmuar të luftës së klasave në Shqipërinë socialiste.

“Hëna derdh shi të artë,
me dritë lan shpirtra të bardhë.
Kam ftohtë, s’kam gjumë …
……………………………
Mendoj për jetën pa shpresë,
mëngjesin e zymtë që gdhin mbas pak”

shkruan Lejlaja në një poezi të saj. Me ç’duket shpirtin e saj të dlirë e ndritte vetëm hëna, netëve. Dita qe dënim. Është një klithmë ekzistencialiste . Mëngjesi, pra, lindja është zymti, fyerje, poshtërim. Nata me hënë është ëndërrim, qetësi, prehje. Me ç’kuptohet moslindja, mosardhja në këtë jetë, do të qe më e mira.
E kam njohur Lejlanë vite më parë, në librarinë e Shpresa Xhaferrit. Shpresa më prezantoi me Lejlanë, në një nga ato pasdite të dielash, ku libraria ishte i vetmi vend i shenjtë, (qenë ndaluar kisha e teqe). Lejlaja kishte vërtetë një vështrim të manushaqtë, nuk e di në qe thjesht iluzion nga emri i saj, nga flokët apo nga ngjyra e syve. (“Safo flokëmanushaqja”, do të shkruante Alkeu 2600 vjet më parë.)
Herën e fundit qeshë për vizitë te Lejlaja së bashku me një tjetër grua të rrallë, Milikën. I kishte vdekur motra dhe e ngushëlluam. Ndenjëm më shumë se sa qëndrohet në raste të tilla, sikur ta parandjeja se nuk do ta takoja më.
Ajo, dhimbje e bukur, tronditet dhe nuk beson as bukurinë e saj kur shkruan:

Dikush më dhuroi një lule të bardhë,
para pasqyrës e vura mbi flokë.
Ajo shndriti më shumë
nga lulja... apo nga unë ...?

“Armiku” nuk lejohej të ishte as i bukur, as i mençur, sepse shkaktonte admirim nga gjindja, dhe ndoshta, në ndonjë shpirt ende të lirë, edhe dashuri dhe kjo do të trondiste rëndë luftën “e shenjtë” të klasave, skemat e socrealizmit për pamjen e mendjen e “armikut” të klasës.
Lejlaja, (herë-herë mendoj se fjalët kanë ngjyrë, dhimbja është e manushaqtë, pra, lejla), është e vetdijshme për këtë kur shkruan :

... Kur isha e vogël,
dhimbja ishte e madhe,
se mbaja dot mbi supet e njomë.
U rrita, u rrit edhe ajo me mua.

Zot, i madh! Çfarë padrejtësie do të qe sikur shpirti i saj të mos ketë shkuar në parajsë!

2003

Pro Helvetia kundėr poezisė

Javën që shkoi, në një vetmi komode u ndanë çmimet “Pegas 2005-2006”, organizuar nga gazeta “Lajmëtari i Beratit”. Në një varfëri princërore u ulën në një nga tavolinat “Castle Park” tre fituesit e çmimeve letrare Eriona, Sopoti dhe Sonila. Një çertifikatë dhe pak të holla, dhënë nga fondi i “Lajmëtarit”, gazetë që botohet nga pasionantët e fjalës së lirë, që sa vjen e rrallohen. U premtua nga drejtori i Fondacionit Pro Helvetia, një farë Besim Petrela se ky konkurs do të mbështetej nga Fondacioni i njohur. Por në fund, si gjithmonë, ky Besim Petrela që nuk e lidh asgjë me poezinë ose që nuk ka asgjë poetike në sjelljen e tij, njoftoi se projekti në fjalë nuk u përzgjodh nga bordi i Fondacionit Pro Helvetia
Në atë kënd të bukur të “Castle park” Agim Mehqemeja, shkrimtar dhe studjes ndau çmimet “Pegas 2005-2006”. Të pranishëm Eriona, Sopoti, Sonila, Anxhela, një ushtarak, (babai i Erionës) dhe një gjimnazist shok i Sopotit, i cili më 14 mars kishte ditëlindjen, por nuk dinte se çfarë të bënte me të. Në tavolinë ujë, soft drink, kafe. Në gazetë u lajmërua se prefekti, kryetari i qarkut, kryetari i bashkisë do të lexonin poezi nga fituesit e çmimeve. Ata nuk erdhën, por edhe gazeta veç njoftimit nuk bëri ftesa, sepse nuk pati mundësi financiare për të pritur të ftuar kaq të rëndësishëm.
Me botimin e poezive të fituesve dhe konkuruesve qyteti i Beratit u bë më i pasur. Iu shtuan ca poezi, gjë që tregon se ai ende jeton shpirtërisht gjë që tregon se ai ende e ka një shpirt.
Qyteti i Beratit u bë më i pasur gjatë vjeshtës që shkoi sepse një vajzë maturante me emrin Erjona Sulaj bëri të njohur vargjet e bukur që i kanë munguar qytetit 2004 vjeçar:

Terri i korbtë çngjyroset
E tinguj të bardhë gjakojnë
Një elegji e ëmbël
Mëngjesin e pambuktë zgjon

Imazhi që krijohet me fjalë që kanë edhe ngjyrë, edhe muzikë, edhe shije, edhe aromë të kujtojnë poezinë e papërsëritshme të simbolistëve frëngë. Të jeni të sigurtë se në gjysmën e dytë të shekullit XX në Berat poezi të tilla u lindën pak, mjaft pak. Për nga eleganca dhe orgjinaliteti i figurës kjo poezi mbetet. Ja se çfarë i fali lexuesve një tjetër vajzë, lexuesve që të hutuar nga varfëria, të hutuar nga etja për fitime, ose nuk u ndalën për t’i lexuar, ose nuk patën kohën e duhur për të medituar e shijuar:

Heshtja është si shiu
Mund të pikojë
Të të bëjë edhe qull
Heshtja është si puthjet
ndizet e shuhet ndër buzë

Këto janë vargjet e Sonila Dardhës, nxënëse e shkollës jopublike “Irfan Ngjeqari”
Ndërsa maturanti Sopot Gjini shkruan :

Retë pikturojnë me sqep
trishtim të epërm…

Po qenie të lumtura gjatë gjithë jetës së tyre si zotni Besim Petrela, shef i Fondacionit Pro Helvetia, fondacion zviceran që mbështet artin dhe letërsinë, pra kulturën, nuk e njohin trishtimin, as atë të ultin, jo më të epërmin, privilegj i një race tjetër njerëzish. Nga ky trishtim i epërm lindin vepra njerëzore, lind poezia e vërtetë.
Ajo ceremoni e datës 14 mars 2006, në atë mjedis të gjelbër ku morën pjesë 3 nxënës, krijues të rinj, një shkrimtar një publicist, një punonjëse e gazetës dhe një gjimnazist që kishte atë ditë ditëlindjen dhe iu bashkua grupi rastësisht, qe ngjarja më e madhe artistike e vitit në Berat. Jo?! Lexo me vëmëndje poezitë e plota të këtyre fituesve, lexues i dashur dhe pastaj flasim.
Adresa: www.lajmetari.net

2006

Art, na mbro!

Dija ka fund, kurse injoranca është e pafundme.
Karl Popper

Gjatë vitit 2003 qendra kulturore e Bashkisë së Beratit nuk dha asnjë shfaqje teatri, ndonëse ka disa aktorë që paguhen si të tillë, nuk organizoi asnjë veprimtari promovuese të kulturës së vjetër dhe të re, nuk u ktheu asnjë lek art dhe kulturë qytetarëve taksapagues të Beratit, nuk organizoi asnjë takim, ku të debatohej për kulturën e bashkëjetesës së të ndryshmëve, nuk organizoi asnjë shfaqje në bashkëpunim me shoqata kulturore të pavarura dhe grupe muzikore, nuk organizoi asnjë studim qoftë edhe për një muaj jetë të këtij qyteti për një periudhë historike, nuk organizoi asnjë promovim të folkut të qytetit, nuk organizoi asnjë festival të interpretuesve të këngës popullore apo të muzikës së lehtë, nuk organizoi as festën e balonave. Po për çfarë i hodhi Bashkia e Beratit 100 milionë lekë (të vjetra) për rrogat e punonjësve dhe 77 milionë në zërin e shpenzimeve?!
Këtë e di këshilli i bashkisë së Beratit, i cili krahas këtyre fondeve ka dhënë pa iu dredhur dora edhe disa milionë të tjerë për "festa" si "Shën Valentini" që në Berat festohet në turmë në Kala, me bukë e djathë dhe këngë ashikësh të traditës qytetare, kënduar nga amatorët, disa milionë për festa me veteranë dhe partizanë në kujtim betejash që nuk janë zhvilluar kurrë, ku marrin pjesë veteranë që krahas dekoratave marrin edhe 120.000 lekë (të vjetra) pension si partizanë 5-6 vjeçarë (marrëzitë dhe përrallat e këndimit të socrealizmit shteti i sotëm i ka në themelet e tij ), disa milionë për koncertin e Vitit të Ri, ku ngjiteshin në skenën e sulmuar nga shashkat nja dy këngëtarë nga Tirana që pasi tundeshin nja dy-tre herë para- mbrapa largoheshin me vrap nga shpërthimi i shashkave, ndërsa kënga vazhdonte të derdhej nga kasetofoni etj. etj.

***
Piktori Kastriot Dervishi, më zgjati një ftese për të marrë pjesë në përurimin e ekspozitës së disa artistëve të ardhur nga larg. Është ftesa më fisnike, kështu të paktën e konsideroj unë, ku njeriu ftohet të takojë artin, ftohet që të ndalojë për pak kohë dhe të reflektojë mbi veten, mbi ata ose ato nga të cilët rrethohet, të rivendosë rregull në hierarkinë e vlerave brenda vetes (Jeta e përditshme shpesh ta përmbys si pa kuptuar këtë rend.).
Kam parë individë të veshur me pushtet dhe me para në Galerinë e Artit dhe me kujdes kam vërejtur se çfarë efekte bënte arti në fytyrat e tyre. Jam tmerruar nga pamja idiote në të cilën derdhej fytyra e tyre. O Zot, ç’farë magjie fshihet tek ngjyrat, ç’përthyerje hyjnore e dritës bëhet aty për të ndriçuar aq qartë idiotësinë, boshin, kotësinë, baltën shpirtërore!?
Doni të njihni një individ ?
Shoqërojeni në një ekspozitë arti cilësore, çojeni para një pikture të vërtetë dhe vereni fytyrën e tij. Nëse nuk e keni këtë mundësi jepini të lexojë një poezi të Borhesit, një tregim të Marques, apo të dëgjojë një këngë të Eminem. Apo thjesht vërejeni me kujdes kur ai kundron një grua të bukur. (Nuk ka asgjë më magjepse në natyrë se sa një grua e bukur, thotë G. Garcia Marques). Fytyra e tij do të kthehet e gjitha në një send që të kall friken me boshin e thellë.
Këta individë kanë kapur kreun e mjaft institucioneve në Berat. Sa herë që Galeria e Artit organizon ekspozita me piktorë të huaj dhe shqiptarë, këta që nuk janë as tipa, dalin në tribunë pa pikën e drojës nga arti (artistët e vërtetë druhen nga arti, i keni parë sa herë që hapin ekspozita ose përurojnë ndonjë libër nuk dinë ku t’i mbajnë duart.), dhe madje kërkojnë të mbajnë edhe fjalime. “O turp! Ku e ke skuqjen!” do të thoshte Shekspiri. Dhe pasi flasin marrëzira para artistëve, shkrimtarëve, njohësve të artit, të huajve, qëndronin para pikturave duke botuar edhe idiotësinë shpirtërore.
Këta individë nuk ftojnë Balil Gjinin, një ndër poetët më të njohur në Shqipëri, në asnjë ngjarje artistike, takim me të huajt, festa kombëtare etj. (Është një vend ku horri nderohet, hajduti ulet në kryet e vendit, maskarait i hiqet kapelja. Ky vend nuk është as në Afrikë , as në Azi, është mu në zemër të Europës , në Shqipëri, do të thoshte dikur një shqiptar i mençur.). Nuk u vë asnjë faj. Ata nuk kanë asnjë mundësi ta njohin artin e Balil Gjinit.Po ta dinin se ç’marrëzi do të bënin, (siç kërcënojnë çdo ditë për ta hequr nga puna), po të bëheshin për një çast të vetëdijshëm, e pakta që duhet të bënin do të qe nxjerrja e syve të vetvetes, siç bëri Edipi, kur mësoi marrëzinë që kish bërë, ndonëse pa e ditur.
***
Qendra kulturore ngrihet në binanë më të shëmtuar në qytetin e Beratit që thirret me të padrejtë qëndër kulturore, që thith çdo vit 77 milionë lekë, veç rrogave, dhe disa milionë për festat, ku populli urdhërohet që të gëzojë, madje të pozojë sikur është i lumtur.Tërheqim vëmëndjen e opnionit publik se shteti investoi në këtë bina mbi 200 milionë lekë, ku veç Galerisë së Artit që përfitoi nga ky investim vetëm një lyerje, të tjerat u hodhën për të rikonstruktuar një institucion që nuk u ka shërbyer qytetarëve, por vetëm drejtuesit të tij.
A mund të hidhen 200 milionë lekë për riparimin e një shurrëtoreje publike siç është kthyer sot pallati i kulturës?! Mund të jetë ndoshta shurrëtorja më e kushtueshme në botë. Banorët e Beratit, jo nga nostalgjia për artin, kthehen herë pas here dhe pshurrin aty, mbi lekët e tyre të marrë në formë takse , por që nuk u kthyen asnjëherë në një lek kulture të vërtetë.
Këshilli i Bashkisë, me të dy krahët dhe të gjitha duart voton për t’i dhënë 77 milionë qendrës kulturore pa u paraqitur asnjë projekt kulturor e artistik, as nga institucionet e QK-së, as nga individë apo shoqata, siç përcaktohet me ligj. A ka ky qytet këshill kulture? A paraqiten aty para se të shkojnë në Bashki e në këshillin e Bashkisë projektet kulturore dhe artistike që do t’i kthejnë qytetërimin e vjedhur Beratit? (Cdo qytetërim është së pari kulturë e art)
Vëreni me kujdes: Qytetari x i dorëzon një projekt kulturor drejtorit të shtëpisë së kulturës në Berat, zotit Shpëtim Dyrmishi, ky pasi e lexon ia përcjell drejtorit të qendrës kulturore të Beratit,z.Shpëtim Dyrmishi. Ky, pasi e lexon me vëmëndje, ia përcjell me një shkresë shoqëruese kryetarit të këshillit të kulturës të qëndrës kulturore z.Shpëtim Dyrmishi, ky, pasi e lexon pa vëmëndje ia përcjell me shënimet përkatëse kryetarit të komisionit të kulturës të këshillit të Bashkisë z.Shpëtim Dyrmishi, ky pasi konsultohet me kryetarin e grupit të këshilltarëve të PS-së, zotin Shpëtim Dyrmishi, e paraqet për diskutim ku do të votojë edhe këshilltari Shpëtim Dyrmishi.
Miq të artit! Të jeni të sigurtë se nuk po lexoj asnjë trillim artistik. Është fati i artit dhe i kulturës 2400 vjeçare të Beratit , nga të cilët 7 vite e në vazhdim i ka drejtuar z.Shpëtim Dyrmishi.
Në ngjarjet e afërta artistike do të shkojmë sërish në Galerinë e Artit, do të shohim ekspozitën e të marrëve , para se të shohim pikturat, (Mos vallë është vepër arti, instalacion manekinësh të gjallë, realizuar nga ndonjë artist, ky kombinim edhe figurash edhe zërash të këtyre të marrëve?!), do të dëgjojmë edhe “fjalimet” e natyrisht do të shohim edhe pikturat.
Art, na ruaj nga banaliteti që na rrethon e drejton!

2002

Zhveshje e gjuhės, apo shplarje e trurit?!

Ndihmesa e organizatave joqeveritare që kanë vepruar dhe veprojnë në Shqipëri është dhe ka qënë e madhe në rrugën nga diktatura në demokraci. Nëpërmjet trainimeve, seminareve, ndihmave materiale, bisedave me qytetarët këto organizata e kanë lehtësuar disi udhën e mundimshme në këtë tranziçion. Natyrisht ka patur dhe ka mjaft shembuj të deformimit të funksionit të këtyre shoqatave , kur ato janë kthyer në ndërmarrje që u kanë shërbyer dhe u shërbejnë vetëm drejtuesve të tyre, duke devijuar në këtë mynyrë ndihmesën e taksapaguesve të Europës dhe Amerikës.
Sidoqoftë nuk është ky synimi i këtij shkrimi, por fenomeni qesharak, por edhe tragjik njëherësh që vërehet nga pjestarë , drejtues, apo edhe ndjekës të OJQ-ve.
Në emisionin “Zonë e Lirë”, që transmentohet nga TV-Klan dhe drejtohet nga gazetari Artur Çani, pikërisht në emisionin e njëqind të tij u prezantua një vajzë e vogël, vetëm 14 vjeç, e cila rezultoi drejtuese e një OJQ-je për të rinj Kur ajo nisi të fliste, të gjithë ata që e kanë ndjekur këtë emision do të kenë vënë re se gjuha e saj nuk ishte gjuha e një fëmije 14 vjeç, nuk ishte gjuha e një vajzë në klasën e shtatë të shkollës 9-vjeçare, nuk ishte as gjuha e një nxënësi mesatar, as gjuha e një nxënësi të shkëlqyer në mësime. Ishte një gjuhë pa moshë, e pavarur nga shkolla, pa nivel kulture, pa ngjyrë. Ishte një gjuhë e ftohtë llamarinë, e çmineralizuar nga çdo pasuri leksikore, e çmineralizuar nga çdo formë tingullore dhe sintaksore. Ishte një ligjërim që të kallte datën për nga mungesa e njerëzores, nga mungesa e gabimeve të natyrshme të moshës dhe shkallës së njohjes, një ligjërim prej roboti që nuk përcillte asnjë kumt njerëzor, një gjuhë uniforme prej luftëtarësh. (Fëmija 14 vjeç kishte marrë përsipër të emançiponte politikën dhe gjithë jetën shoqërore në vend, mesa mundëm të kuptonim nga fjalët e saj) Një shformim të tillë, të denjë për t’u shfaqur vetëm në një emission plot gjetje të kësaj natyre si “Zonë e Lirë”, e ndeshim edhe në workshope, konferença, takime dhe biseda që zhvillojnë çdo ditë OJQ të ndryshme. Djem dhe vajza, burra e gra, të shkolluar dhe të paarsimuar flasin të njëjtën gjuhë të zhveshur dru, të njëjtën gjuhë të çmineralizuar, pa individualitet si kokrriza e rërës. Kur e dëgjon këtë mënyrë të artikuluari (as që bëhët fjalë për një formë të menduari), pyetja e parë që të lind është : Në cilën OJQ bëni pjesë zonjushë, zonjë a zotëri i nderuar?
Edhe më e dukshme dhe më e dëmshme bëhet kjo dukuri kur zyrtarë të shtetit , ardhur nga përvoja të gjata OJQ-sh komunikojnë me qytetarët me këtë gjuhë të kara-kumit. Qytetari që bie në kontakt me këto specie, i hutuar nga moskuptimi tund kokën dhe bëlbëzon: nçë, nçë, nçë, nçë…! Sa i ditur që është! Foli një orë të tërë pa ndalim dhe unë i mjeri nuk kuptova asgjë!
Kur dëgjon këtë gjuhë qukapikësh vëren se shplarja e trurit, djerrina e shpirtit nuk ndodh vetëm në diktaturë, por edhe në tranziçionin e saj për në demokraçi. Kjo dukuri nëse do të përhapet dhe do të bëhet mbizotëruese do t’i sjellë një dëm të pallogaritshëm gjuhës si mjet komunikimi dhe identitet kombëtar, formuar gjatë shekujve, do t’i sjellë një dëm të madh vazhdimësisë intelektuale dhe shpirtërore të banorëve të këtij trualli.

2006

Emėrtimet si histori dhe kulturė e njė qyteti

Një komision i ngritur nga këshilli i bashkisë Berat ka bërë një punë paraprake për emërtimet në qytet. Ndonëse vihet re një përkujdesje për të sjellë emra të rinj nga historia e vjetër dhe e re, toponime tradicionale, puna e komisionit të ngritur nga këshilli i bashkisë nuk i ka shpëtuar ndikimeve politike, ndikimeve fetare, ndikimeve të mosnjohjes, mungesës së një udhëzuesi apo përvoje të vendeve të tjera të qytetruara.
Në projektvendimin e paraqitur nga komisioni mungojnë emrat e anëtarëve të komisionit (një komision që emërton mjediset e qytetit s'ka pse të harrojë pa përmendur emrat e vet).
Mendoj se ky komision duhet paraprakisht duhet të shfletonte përvoja të vendeve të tjera të Europës për emërimet në qytete a qendra urbane. Nga përvoja e paktë që kam për këtë çështje mendoj se për emërtimet në një qytet duhet të kihen parasysh:
a) Historia e vjetër e ngritjes dhe e formimit të qytetit
b) Historia e qytetit
c) Harku historik ku qyteti ka njohur shkëlqimin më të lartë ekonomik e kulturor
d) Lehtësinë e përdorimit të emërtimeve nga qytetarët
e) Mardhëniet e qytetit me vende të afërta dhe të largëta
f) Orientimin gjeopolitik e kulturor të vendit. etj.
Për rrjedhojë nuk duhet të mungojë në komision historiani, historiani i artit, arkitekti, shkrimtari, artisti, njohësi i kulturës së re dhe të vjetër etj. Pranë tyre mund të thirren ekspertë për sqarimin e çështjeve të ndryshme.
Që në propozimin me numër 1 të këtij komisioni shoh një emërtim jo fort të përshtatshëm: "Rrugës kryesore që përshkon aksin Uznovë-Agjensi e autobusave -Merkato-Ura e Goricës-Kombinat të marrë emrin Rruga kombëtare "Antipatrea"
Përpjekja për të sjellë një toponim antik është e lavdërueshme, por pse emërtohet pikërisht kjo rrugë që nuk ka ndonjë lidhje të fortë me antikitetin, ku mund të emërtohej një rrugë brenda zonës muzeale bie fjala segmenti Merkato- Kala?

Emërtimet politike

Berati, si e gjithë Shqiëria, trashëgon nga periudha e diktaturës komuniste emërtime të skajshme politike : 13 shtatori, 22 tetori, 30 vjetori, Enver Hoxha, Mao Ce Dun, Stalin, Lenin. Emrave që i njihte gjithë bota për veprën e tyre gjakatre u bënin shoqëri në Berat plot emra të tjerë anonimësh , të cilët ishin të afërm të pushtetarëve komunistë të ardhur nga periferitë dhe përdoreshin si roje të karrierës së tyre politike. Një qytet i vjetër emblematik në Shqipëri për vjetërsinë dhë kulturën e tij, nuk kishte asnjë dallim nga Ballshi apo Cërriku, ku historia fillonte në vitin 1944. Beratit iu mohua mrekullia e emërtimeve antike që shënonin krenarinë e tij. Edhe Tbilisi e kishte flakur statujën e birit të tij, diktatorit gjakatar Stalin, ndërsa Berati e mbante edhe nja 40 vjet më pas.
Ishte rasti që komisioni i këshillit të bashkisë të bënte shpolitizimin e emërtimeve të qytetit të Beratit dhe t'i kthente atij identitetin kulturor e historik, por nuk ka ndodhur kështu. Emërtimet e politizuara nuk janë identifikuar nga komisioni dhe nuk janë zëvëndësuar me propozime të reja. Madje ka propozime për të bërë emërtime të reja politike. Një propozim për emërtimin e lulishtes para bibliotekës "Vexhi Buharaja" të lë pa mend : propozohet t'i jepet këtij parku emri Piro Gusho, zyrtar i lartë komunist, i vetvrarë për shkaqe të luftës brenda stanit të kuq.
Ndërsa për parkun e madh në qendër të qytetit propozohet emri i Hajdar Tafës, kur mund të emërtohej me emrat e pinjollëve të Muzakajve dhe në qendër të tij mund të ngrihej edhe shtatorja e Gjon Muzakës ose e Teodor Muzakës, vrarë në Fushë-Kosovë në betejën e famshme të ballkanasve kundër pushtuesve turq. Nëse njihet nga historia ndonjë tjetër figurë e shquar historike më e hershme, atëherë mund të vendosej pikërisht aty, në mes të qytetit të vjetër.
Po ashtu komisioni është poshtë kuotave të kurajos dhe mendësisë së vitit 1988, kur disa lagje u emërtuan me emra domethënës si "Muzakaj", "Dëshmorët e Kombi", "Donika Kastrioti", "Jani Vruho", emërtime që i qëndrojnë kohës. Emrat e politizuar si "22 tetori", "30 Vjetori", "Barrikada", etj. mbeten dhe i gjithë komisioni nuk ka patur asnjë kundërshti (të paktën në materialin që i drejtohet këshillit të bashkisë nuk ka asnjë shënim). Ka propozime për emërtime që nuk kanë ndonjë lidhje me qytetin e Beratit si Mustafa Matohiti, vrarë pas shpine gjatë Luftës. Ose emërtohet një rrugë në Uznovë me emrin e poetit dhe rilindasit të shquar Naim Frashëri, ndërkohë që poeti ka banuar te sarajet e Vrionasve te N.SH.G-ja.
Mjaft rrugë dhe rrugica të lagjeve janë sërish të emërtuara me emra që po të pyesësh të gjthë banorët e rrugës, rrugicës, nuk dinë asgjë për personin në fjalë. Të gjthë, të vjetër dhe të rinj ngrenë supet. Në këto raste mund të përdoret referendumi, ku banorët mund të vendosin emrin e rrugës a rrugicës së tyre. A ka më demokratike?

Toponimia e vjetër

Në propozimin e sjellë nga komisioni pak është marrë parasysh toponimia e vjetër e qytetit. Në metropolet europiane lexon stacione trami si fusha e ujqërve, pylli i ketrave, burimi i dragoit, të gjithë në zona të urbanizuara, ku nuk ka më as fushë as ujqër, as pyje as ketra. Është ruajtur me fanatizëm toponimia e vjetër, para se të ngrihej qyteti dhe sot këto emërtime i japin qytetit ngjyrime ekzotike. Natyrisht, Berati ka toponimet e tij mjaft interesante: Bujtina e Shushurimave, Lundra, Shkëmbi, Përroi, Bregu, Pishat, Shelgu i Zi,Tregu, Rrema, Mulliri etj.

Personazhe dhe artistë të gjallë

Në propozimet e komisionit bie në sy edhe propozimi për emërtime të rrugëve me emra personazhesh, si Pal Golemi dhe Nik Peta, personazhe të poemës së Gavril Darës. Nuk e di se si e mbrojnë komisionerët këtë propozim. Me sa di janë përdorur emra përsonazhesh të veprave letrare, kur ato janë kryevepra të autorëve gjigandë si Shekspir, Homer e ndonjë tjetër dhe banori, vizitori nuk ka nevojë për spjegimin e emërtimit sepse njeh edhe autorin edhe veprën, edhe personazhet dhe përputh simbolikën e emërtimit me mjedisin si Kështjella "Princ Hamlet", Agjencia e udhëtimeve "Odiseu" etj. Besoj se ka qënë i mjaftë propozimi për vendosjen e emrit të poetit arbëresh Gavril Dara i Riu. Nëse do të nisemi nga ky këndvështrim, atëherë rrugës pranë Shish-it t'i vëmë emrin "Rruga Dullë Baxhaja", një personazh spiun i famshëm i shkrimtarit Ismail Kadare, nga novela e bukur "Sjellësi i fatkeqësive"
Në propozimin e bërë janë edhe emrat e dy artistëve nga Berati, për të cilët kam respekt në planin artistik, piktorit Sotir Capo dhe muzikantit Sotir Konçi. Mendoj se nuk është në logjikën e gjërave që të përdoren emrat e personave të gjallë në raste të tilla, ndërsa një inflacion emrash anonimë, pa asnjë domethënie emërtojnë lagjet e vjetra të qytetit.

Përjetësimi i njerëzve që lanë pas vepra të mira

Ose se kanë qënë banorë të asaj rruge, ose se kanë qënë mjekë a nuk e di se çfarë. Këta emra që nuk i thonë asgjë banorëve të sotëm dhe atyrë të nesërm të këtij qyteti do të bien shpejt si gjethet në vjeshtë, nëse u ngjiten rrugëve, shesheve, rrugicave apo lulishteve. Ka midis tyre emra mjekësh për të cilët tregohen legjenda se kanë qënë të famshëm, por ne nuk kemi asgjë të shkruar të lënë nga dora e tyre. Atëherë pse jemi të detyruar të besojmë? Pse kanë qënë mjekë s'do të thotë asgjë. Nëse kanë lënë pas shembuj të shënjuar humanizmi( me fakte), atëherë
vërtetë qyteti ua ka borxh t'i nderojë. Nëse kanë vepruar në të mirë të çështjes kombëtare, të ruajtjes së identitetit kombëtar, bujrum të përjetësohen, por thjesht se kanë qënë mjekë?! Nëse një rrugë do të emërtohet sot me emrin e një mjeku jo dhe të keq nga ana profesionale, por katil nga sjellja me pacientët, të cilëve u rrjep lëkurën, jam i sigurtë se të gjithë banorët e Beratit nuk do të kalonin nga ajo rrugë, dhe atë do ta mbulonte bari i harrimit.
Në emërtime përdoren sidomos emrat e atyre që e kanë lartësuar emrin e qytetit me veprat e tyre artistike. Ka një përpjekje të komisionit për të përjetësuar emrat e disa figurave, gjë e lavdërueshme, si Onufri, Nezim Frakulla, Buharaja
(I kujtojmë komisionit se Nezim Frakulla dhe Ibrahim Nezimi janë i njëjti person sepse janë propozuar dy emërtime për poetin e njohur). Ndërkohë mungon emri i Dhimitër Canit, skulptor i shquar, i cili la disa vepra të rëndësishme në Berat. As nuk përmendet gjëkund emri i poetit mjaft të talentuar Namik Mehqemeja, martir i demokracisë.
Në muret e Kështjellës se Beratit kanë rënë disa qindra luftëtarë italianë për mbrojtjen e Kështjellës nga turqit, dërguar nga Alfonsi V i Aragonës në ndihmë të Gjergj Kastriotit, nën komandën e Raimondo Orsatës. Emri i Raimondo Orsatës mund të përjetësohej në një rrugë a shesh. Mungon emri i Edith Durhamit, e cila ka vizituar Beratin dhe ka lënë pas një vepër ku flet për të, po ashtu mund të propozohej emri i gazetarit të famshëm italian Montanelit, i cili ka vizituar Beratin dhe e quan atë një nga qytetet më interesantë të botës, pas Venecias. Në këtë kuadër do të plotësohej më së miri lidhja e Beratit me emrat e mëdhenj të qytetrimeve të tjera, të cilët e kanë përjetësuar atë në veprat e tyre.
Në propozimin e komisionit të ngritur nga këshilli i bashkisë ka një përkujdesje jo për ta bërë sa më të lexueshëm qytetin, për t'u orientuar më shpejt në të , por për të përjetësuar individë dhe ngjarje që më shumë kanë të bëjnë me atë krenarinë tipike ballkanase. Në vendet e qytetëruara synimi kryesor i emërtimeve në qytete është orientimi sa më i shpejtë në ta i qytetarëve , turistëve etj. Të bie në sy në qytetet europianoperëndimore se lagjet aty ndahen në emërtime të homogjene, bie fjala lagjja me emërtime historike. Aty edhe rrugët edhe rrugicat edhe pjesët e lagjes kanë emra historikë. Të gjithë banorët sa dëgjojnë një emër rrugice(emërtim historik) , të tregojnë me gisht lagjen. Një lagje tjetër mbart emërtime të shteteve, qyteteve të vendeve të tjerë, një lagje mban emërtime të artistëve dhe njerëzve të kulturës dhe orientimi është mjaft i shpejtë dhe mjaft i lehtë. Në katrahurën e emërtimeve tona në vend që ta lehtësojmë orentimin po e vështirësojmë atë.
Mendoj se kjo çështjë mbetet e hapur për diskutim. Nuk besoj se këshilli i bashkisë do të nxitojë për të marrë vendimin mbi bazën e propozimeve të komisionit të ngritur prej tij. Jam i sigurtë se edhe të tjerë banorë të këtij qyteti kanë mendimet dhe vërejtjet e tyre, të cilat bashkia e ka për detyrë t'i vjelë dhe t'ia paraqesë këshillit të bashkisë. Vendimi përfundimtar do të reflektojë se emërtimet në këtë qytet janë tregues i kulturës së tij të lashtë dhe të re.
2005

Tė lindur pėr t’i nxirė jetėn njėri-tjetrit

Kur takojmë një qëndrim njerëzor, një sjellje të mirë, një veprim fisnik, prekemi dhe mrekullohemi dhe shqiptojmë: “Ja që paska ende njerëz! Nuk kemi rënë tërësisht në baltë!”
Vitet që pasuan hapjen e Shqipërisë kanë qenë vërtet traumatike për qytetarët e këtij vendi. Në emër të mbijetesës, në emër të pasurimit njerëzit u bjerrën nga çdo veti njerëzore, u bënë të egër, të dhunshëm, të pashpirtë. Rezultati: në Shqipëri bëri hajër i dhunshmi, harbuti, kopuku, i pashpirti, krimineli. Qytetarët, mjaft të paktë edhe në qytetet e këtij vendi, u rrudhën, u mënjanuan, u larguan.
Llumi u shfaq me prona të grabitura, me pasuri të vëna në mënyrë kriminale ose në bashkëpunim kriminal me politikën. Sjellja vulgare, fyerja dhe poshtërimi i tjetrit u bënë mënyrë e përditshme jetese. Kjo shpjegon emigrimin e mijëra, dhjetëra mijëra qytetarëve të shkolluar drejt një jete më të denjë në Perëndim. Ata që mbetën shkojnë një jetë që më tepër se jetë është mbijetesë.
Nëse në këtë vend do të sundonte ligji, puna do të bëhej më e lehtë. Në fakt ligji në Shqipëri u ngjet atyre kostumeve tepër të shtrenjta, të cilat kanë fatin t’i veshin vetëm ata që kanë të holla. Dhe të hollat në Shqipërinë e sotme dihet se kush i ka.
Ata nuk kanë skrupuj, nuk dinë të sillen, nuk janë qytetarë, por, siç po shihet vitet e fundit, po zënë edhe poltrona deputetësh dhe ministrash duke i dhënë të keqes formën e piramidës. Natyrisht, Evropa i ndjek me vëmendje këto dukuri dhe, kur bie fjala për integrime, tregon me gisht Lindjen: “Jemi ende atje!”
Në disa zyra vëren jo pa indinjatë si një zyrtaruc tallet me qytetarët. I lë të presin disa orë para zyrës dhe, kur durimi i ka kaluar tërë kufijtë, nxjerr surratin te dera me paturpësinë e miut që shfaqet te vrima dhe thotë mjerisht në shqip: “Sot nuk kryhen veprime! Kemi urdhër nga lart. Ejani nesër në të njëjtën orë!”. Dhe tretet pas derës.
Ky ritual ndodh shpesh nëpër zyrat tona. Këto qenie të deformuara, që kanë mbushur zyrat, nuk e kuptojnë se në ato zyra qëndrojnë nga taksat që paguajmë ne, të tjerët që presin te dera, para zyrave.Kjo sjellje e papërgjegjshme po merr përmasa të frikshme edhe në lagje, në bllok e pallat. Askush nuk do t’ia dijë se në orën 15.00 ka njerëz që duan të punojnë të qetë, të tjerë që duan të shlodhen të qetë. Krismat e shashkave nisin të dëgjohen nga të katër anët. Nuk ka gjoba, nuk ka sekuestrim të mallit, nuk ka ndëshkime për ata që shkelin të drejtat e të tjerëve. Të duket se shqiptarët kanë lindur për t’i nxirë jetën njëri-tjetrit.
2004

Opozita - mision fisnik

Shoqëria njerëzore u ngrit nga balta falë shpirtit të lirë dhe mendjes kritike të ndividëve të veçantë, të cilët mendjen dhe shpirtin e tyre e shumëfishuan te turma. Falë këtyre mendjendriturve dhe shpirtlirëve lindi mendimi ndryshe, veprimi ndryshe, lindi opozita.
Natyrisht, njerëzit që vuajnë më shumë në shoqëritë parademokratike janë pikërisht individët me mendje e shpirt kritik. Ata nuk dinë të tjetërsohen nuk dinë të përulen, nuk dinë të shtiren, nuk dinë të përfitojnë nga të mirat që sjell konformizmi. Por ata kanë qenë dhe janë promotori i lëvizjeve dhe ngritjes së qytetërimeve.
Edhe në ditët tona të qenit opozitar është vuajtje, aq më tepër në shoqërinë tonë postdiktaturë, ku fituesi i fiton të gjitha dhe humbësi humb gjithçka. Njerëzit me formim intelektual dhe moral, pavarësisht nëse janë zotuar apo jo politikisht, janë opozitarë me pushtetin, aq më tepër ndaj një pushteti okult. Ata që janë të zotuar politikisht, që janë të zgjedhur në forumet partiake të opozitës e kanë detyrim të bërit opozitë. Të qenurit opozitar dhe të bërit opozitë është në themel të ekzistencës së tyre politike.
Në Berat, pas viteve ’90 nuk ka qenë e lehtë të jesh opozitar. Lufta e paprincip (s’mund ta quaj luftë politike), vë në diskutim deri edhe ekzistencën e individit që bën opozitë (largim nga puna, lënia pa punë kërcënim me bukën e gojës). Nëse do të vështrohet me kujdes edhe nga radhët e opozitës, pozita bën diferencime sipas kriterit “qengji i urtë pi dy nëna”.
Vitin që vjen do të bëhen zgjedhjet parlamentare, por ende qytetarët nuk po shohin kandidatin e fortë të opozitës për deputet në zonën e tyre.
Askush nga opozita nuk shkruan në gazeta, nuk flet në TV dhe të thotë se deputeti i PS, aktualisht ka parë vetëm punën e tij, as që nuk ka pyetur për votuesit dhe qytetarët e zonës së tij. Askush nuk ka dalë dhe të thotë se unë do të jem një deputet ndryshe nga këta që i kanë shërbyer shefave, pasurimi vetjak duke harruar qytetarët. Askush nga të zgjedhurit vendorë apo dhe partiakë të opozitës (me ndonjë përjashtim), nuk ka folur se puna e drejtorisë x bëhet kështu e jo ashtu siç po e bën ky aktualisht. Askush nuk i bën oponencë veprimtarisë së kryetarit të bashkisë, kryetarit të qarkut, prefektit.
Kandidatit e shumtë për kryetarë bashkie në zgjedhjet e kaluara janë harruar. Atëherë cili është roli i opozitës? Thjesht pjesëmarrje (a marrje e pjesës?!) Të qenit opozitar është të jesh zëri, syri, krahu i qytetarit të thjeshtë, jo të presësh se mos të vjen zogu në dorë.
Në Berat mungon qeveria hije (prefekti i nesërm, drejtuesit e institucioneve, deputetët, etj.etj.)
Shpesh për ta vendoset në Tiranë në bazë të njohjeve dhe klientelizmit që dëmton rëndë opozitën.
Nesër, kur qytetarët të mungojnë te kutia e votimeve, s’kemi pse t’i akuzojmë. Ata thjesht nuk do të vijnë, sepse nuk dinë, nuk njohin askënd për t’i besuar votën e tyre.
2004

Mėsuesi para sfidės pėr ndryshim

Formimi qytetar i nxënësve në orën e letërsisë

Howard Gardneri, një nga psikologët më të njohur në ditët e sotme mbron tezën se shumiça e nxënësve për shkak të të mësuarit të papërshtatshëm nuk kuptojnë shumiçën e gjërave që ata kanë mësuar në shkollë. Për shkollën tonë vlen ky konstatim i psikologut të njohur amerikan, por ajo që është edhe më shqetësuese, nxënësit tanë për shkak të fatit tonë historik, kanë një formim që jo vetëm lind moskuptime, por në mjaft raste sjell edhe keqkuptime. Vendi tani ka hyrë në rrjedha të integrimit europian dhe shkolla ka për detyrë që, në mos t’u prijë këtyre integrimeve, të paktën të mos i pengojë. Para shkollës sonë del detyrë formimi i qytetarëve të nesërm të Europës së Bashkuar.
Natyrisht kurrikula aktuale ende nuk i përgjigjet më së miri një formimi të tillë, por një mësues i kujdesshëm dhe i vetdijshëm për synimin e shkollës sonë mendoj se gjen hapsirë për të realizuar këtë lloj formimi që do t’u shërbejë nesër qytetarëve për të konkuruar në tregun e punës, për t’u integruar në botën e qytetruar.

Ndryshimi nis te tekstet që studjohen dhe analizohen

Po sjell një shembull nga përvoja si mësues i letërsisë. Për orët e leximit jashtë klase, në vitin e tretë të shkollës së mesme të përgjithshme u dhashë nxënësve paraprakisht një tekst letrar të një autori krejt të panjohur te ne: Par Lagerkvist, nobelist suedez. Tregimi titullohej “Eshtrat e nderuara”. Tregimi lexohej për rreth 2 minuta. Nxënësit kursyen me këtë rast një javë kohë për të lexuar ndonjë roman disa qindra faqesh të autorëve të para tre shekujve, kursyen edhe 900 lekë për të blerë romanin e periudhave romantike a realiste të shekullit të XlX, romane që jepen rëndom nga mësuesit e letërsisë për leximet jashtë klase. Për tekstin e dhënë nxënesit shpenzuan vetëm 5 lekë për të bërë një fotokopje. U lashë detyrë që të lexonin me vëmëndje tregimin dhe, sipas një skeme paraprake, të shënonin gjithçka që kishte të bënte me kuptimin e tekstit, dallimin e vlerave artistike dhe përjetimin estetik të tekstit letrar.
Për të mos lodhur lexuesin e nderuar po jap me pak fjalë subjektin e këtij tregimi të shkurtër: Dy popuj kishin bërë luftë të madhe kundër njeri-tjetrit dhe qenë mjaft krenarë për këtë fakt. Të mbijetuarit jepeshin me mish e me shpirt për të mbajtur gjallë pasionin e kujtimeve të kësaj lufte. Nga çdo anë e kufirit, ku qenë zhvilluar përleshje dhe luftëtarët e të dy palëve kishin masakruar në mënyrë të llahtarshme njeri-tjetrin, qenë ngritur përmendore të madhërishme për nder të të rënëve që qenë sakrifikuar për atdhe dhe tani preheshin në trojet respeçtive. Të dy popujt vinin aty për pelegrinazh , seiçili pranë të rënëve të vet. Aty liderët u drejtoheshin turmave me fjalime të zjarrta për heronjtë e shenjtëruar në një vdekje të lavdishme. Ndërkaq në të dy anët e kufirit u përhap zhurma e kobshme se diçka e mënxyrshme ndodhte gjatë natës në fushat e moçme të betejës: të vdekurit kishin dalë lugetër dhe ngriheshin netëve nga varri dhe piqeshin me shoqi-shoqnë sikur të qenë pajtuar. Këto zhurma shkaktuan në të dy anët një zemërim të thellë. Heronjtë që nderoheshin gjer në përgjërim nga një popull i tërë shkuakëshin dhe u takuakëshin me hasmin, u pajtuakëshin me të.
Të dy kombet ngritën nje komision që të hetonte çështjen. U vunë në përgjim pas disa trungjeve të tharë pemesh dhe pritën natën. Gjithçka qënkësh e vërtetë. Nga fusha ngriheshin në mesnatë ça trajta të përzishme që kalonin kufirin. Në duar mbartnin diçka. Përgjuesit mësynë mbi ta gjithë zemërim. “Si ore, ju që u flijuat për atdhe etj… “
Heronjtë e rënë në luftë i vështruan me habi anëtarët e komisionit: Çfarë thoni, ore?! Ne urrehemi për vdekje më shumë se kurrë ndonjëherë! Por, ne thjesht po shkëmbejmë eshtrat tona. Qe bërë rrëmujë e hatashme këtu…

Diferenca të mëdha brenda një klase

Në klasë gjatë diskutimit për kuptimin e këtij teksti letrar pati disa reagime nga nxënësit: grupi a. “Është një tregim për atdhedashurinë, shenjtërinë e kufijve”, u shpreh një nga nxënësit. “Një popull që humbet vigjilençën bie në robëri”, shtoi një nxënës tjetër.Me ç’duket tekstet me plot defekte, deformimi i mësuesve qe përçjellë fatkëqësisht te fëmijët në trajtën më të ngurtë. Grupi b: “Ne nuk e kemi të qartë, nuk e lexojmë dot kuptimin e këtij tregimi, kërkojmë nga mësuesi shpjegim plotësues.”

Ndryshimi nis te përftimi kuptimor

a.Bota është e mbushur me kufij ndarës

Kufijtë nisin që nga kjo klasë, ku dalloheshin qartë kufijtë a kufizimet.
Lumturisht një grup i vogël nxënësish e kishte rrokur plotësisht mesazhin kuptimor të përçjellë me një formë të përkryer artistike te ky tekst letrar, i denjë për një nobelist si Par Lagerkvist. Përgjigjja e këtij grupi qe pak a shumë e tillë : “Është një tekst i mrekullueshëm me kuptim të fuqishëm simbolik E kaluara barbare e njerëzimit kap prej duarësh, prej mendjesh njerëzit duke i penguar të eçin përpara, duke ua helmuar me urrejtje të sotmen. Një popull që përtyp si çamçakiz të kaluarën është i destinuar të mos jetojë të sotmen dhe vë në dyshim të ardhmen. Bota është e mbushur me kufijë ndarës. Kufijtë janë shenja dhe konvençione të një bote të ndarë nga paragjykimet, dallimet kulturore, fetare , ekonomike. Sot ata janë pengesë e madhe për proçesin e integrimit.”
Pas një dritë të tillë të hedhur mbi këtë tekst pati reagim edhe nga mjaft nxënës të tjerë, të çilët në fillim u shprehën se nuk e kishin kuptuar tekstin: “Parë në këtë kënd kufiri duhet të jetë vija e bashkimit të dy kombeve, të dy popujve. Mitet, heronjtë, kujtimet pasionante për të kaluarën shpesh e pengojnë proçesin e integrimit të sotëm, ose
“Ky kufi egziston kudo në Europë dhe në botë. Mund të jetë kufiri në veri të Shqipërisë, në lindje të saj, mund të jetë kufiri në lindje të Greqisë, kufiri në lindje të Polonisë etj. Këta kufij ende mbartin një ngarkesë të tillë, ndonëse flitet për integrime e Europë të Bashkuar.”
Nxënësit, falë shoqërimit të ideve folën për një kufi të tillë të përgjakur midis Françës dhe Gjermanisë, ku janë zhvilluar përleshje të përgjakshme për një krahinë që herë i kalonte njërës palë e herë palës tjetër, kufi që nuk egziston më falë emançipimit të të dy palëve dhe futjes në BE, duke flakur tutje urrejtjen, pasionet për të kaluarën e hidhur.
Pastaj u diskutua për historinë e kombeve dhe mësimet që duhen nxjerrë nga historia. Lindën pyetje mjaft interesante si: historia shkruhet siç ka ndodhur apo rregullohet rrugës? Historia e kombit tonë a është shkruar? A është ajo reale, e pandikuar nga qëndrime ideologjke dhe të njëanëshme?
Heronjtë janë apo krijohen ? Adhurimi për heronjtë e lindur nga masakrat midis popujve e pengon integrimin e sotëm? Nesër çilët do të jenë heronjtë e Europës së Bashkuar? Pse nuk gjenden në parqe e lulishtet tona heronjtë e mendimit të këtij kombi, por vetëm njerëz me revolver, me pushkë, mbi tank etj?!
A ka integrim të historisë nesër në Europën e Bashkuar?
Popujt që krenohen me luftrat , përleshjet, masakrat, mitet, heronjtë, që bëjnë pelegrinazh në vendet ku janë zhvilluar beteja të përgjakshme, që mbajnë fjalime duke himnizuar të kaluarën, duke nxitur urrejtjen për tjetrin, në çilën pjesë të Europës spikasin?
Të gjthë ranë dakord se kjo raçë njerëzish takohet me shumiçë në Gadishullin e Ballkanit. Rrjedhimisht u arrit në përfundimin se pikërisht ky mentalitet e ka penguar zhvillimin në këtë rajon, e ka vonuar integrimin në pjesën më të madhe të tij.
Natyrisht, vetëm vepra të mëdha si tregimi i shkurtër prej 19 rreshtash i Par Lagerkvist mund të krijojnë një polisemi të tillë kuptimesh dhe idesh. Nxënësit pranuan se ky tekst qe krejt ndryshe nga tekstet letrarë që kishin lexuar e analizuar gjer tani.

Ndryshimi nis te formimi i shjeve të holla estetike

Pa dyshim është komponenti më i rëndësishëm i orës së mësimit. Nëse nuk do të lindnin moskuptime dhe keqkuptime të nxënësve për tekstin letrar, ora e mësimit mund të fillonte pikërisht me përftimin estetik të tekstit letrar. Nxënësit, natyrisht edhe me ndihmën e njëri-tjetrit dhe të mësuesit arritën në përfundimet se tregimi ka një kumbim të fortë simbolik. Një nga simbolet më të spikatur është kufiri si simbol i kufizimit, si simbol i ndarjes, si simbol i diferençave, simbol i mendjeve të kufizuara, si simbol i shkretimit fizik e shpirtësror. Në tekst në të dy anët e kufirit flitet për shkreti, trungje të tharë dhe fantazma të përzishme që ngrihen netëve.Një tjetër simbol është përmendorja e ngritur në nderim të të rënëve. Ajo është simbol i hipokrizisë (kujtoni thënien e fantazmave se dikur i kishin varrosur shpejt e shpejt , madje duke u ngatërruar edhe gjymtyrët.), simboli mashtrimit të turmave, simbol i ndalesës, pas saj nis një territor i ndaluar.
Titulli i tregimit është Eshtrat e nderuara. Nëpërmjet një sinekdoke (eshtrat-pjesa që emërton të tërën,) dhe epitetit e nderuara, autori i lë në dorë lexuesit dy figura si burim drite për të parë me tej dhe më thellë. Nderohen eshtrat, ajo çka ka mbetur nga kurmi, sytë, duart, zëri, fjalët e të rënit. Nderimi është tejet kolektiv, pa identitet të përcaktuar. Nderimi i tyre është nderim hipokrit (kujtoni varrimin e tyre shpejt e shpejt, duke ua ngatërruar pjesët e trupit me ato të armikut të tyre ) Eshtrat e të rënëve nderohen për të ruajtuar pushtetin të gjallët, eshtrat nderohen për të konservuar urrejtjen për fqinjin, për të çimentuar kufirin, që do të thotë për të çimentuar ndarjen, izolimin. Të rënët në këtë rast poshtërohen duke u shfrytëzuar deri në eshtër, për t’i hedhur hi syve turmave. Pas idhujve, dihet, fshihet diktatura. Ato eshtra të nderuara , në fakt , janë një pengesë e madhe për miqësinë midis dy popujve, një pengesë për lëvizjen e lirë në të dy anët e kufirit, një pengesë për lëvizjen e lirë të njerëzve , të ideve, të mallrave. Ato eshtra të nderuara, ndonëse janë të përziera me eshtrat e armikut respektiv, përdoren për të forcuar tiraninë e popujve respektivë, përdoren për të mpirë kujtesën e turmave në të dy anët e kufirit. A mund të jenë pjesë e Europës së Bashkuar, bie fjala, këta dy popuj që urrehen për vdekje? A mund të harrohet ky kufi i përgjakur, ku urrejtjen nuk e ka tretur as vdekja , nuk e ka tretur as varri? A është gati për t’u integruar në BE një territor i tillë?
Siç shihet, është e mundur që me një tekst të tillë letrar mund të dlirosh mendjet e topitura të nxënësve nga një letërsi e dobët ilustrative që me shumicë gjendet në tekstet e leximit dhe letërsisë në shkollën tonë. Me një tekst të tillë mund të zbulosh se nxënësit tanë munden të studjojnë me sukses një tekst nga letërsia moderne, të formojnë shije të holla estetike, të formohen si qytetarë me mendje të hapur dhe shpirt të lirë kritik, me humanizmin, tipare e virtyte këto të qytetrimi ku ne synojmë të integrohemi.

2006

Sindroma e shefit tė kuadrit

Në këtë verë të lagët në qytet u shfaq një specie e çuditshme, e cila pothuajse e bëri zap tërë qytetin, skota e shefave të kuadrit. Në çdo kafene me tre- katër tavolina gjenden 2-3 persona të cilët kryejnë në ato tavolina punën e shefit të kuadrit. Në klubet e periferisë këto qenie marrin përsipër të bëjnë kuadrin për kopshtet e lagjes, qendrat shëndetsore, rojet e pyllit dhe duke ardhur drejt qendrës së qytetit kompetencat e kuadrovikëve rriten së tepërmi: plotësohen lista për veshje dhe zhveshje policësh, emërime në stafin e drejtimit të komisariatit të policisë, doganës, tatim – taksave, punëtorëve të mirmbajtjes së rrugëve, faturistëve të KESH-it etj.
Në një tavolinë mu në mes të qytetit shfaqet çdo ditë shefi i shefave të kuadrit, kuadroviku i fytyrës së vrerosur, të cilit nuk i qesh fare nuri as kur emëron , as kur ç’emëron drejtorë ndërmarrjesh, drejtorë institucionesh, drejtorë drejtorishë. Një ndihmës i tij i imët që thuhet se nuk i ka dhembur kurrë koka, sa që edhe vetë nuk është i sigurtë nëse mbi supe ka vërtetë kokë apo ndonjë bidon bosh, miraton me zë të lartë veshjet dhe zhveshjet, emërimet dhe pushimet e shefi të madh të kuadrit të qytetit. Në tavolinën e tyre nuk mund të afrohet çdokush. Aty gjendet zyra qendrore e kuadrit të qytetit, qarkut dhe më gjerë. Ndodh rrallë, kur për mungesë vigjilence, ndonjë person afrohet tinëz për të mësuar të rejat e fundit. Syte e tij shprehin një dëshirë të ethshme për të mësuar për fatet e zyrtarëve, për fatin e qytetit. Disa thonë se një person i tillë po bën para duke ua shitur informacionet të interesuarëve. Kur kalojnë në rrugë shefat e kuadrit nuk flasin më të parët. Ata presin që qytetarët vartës t’i përshëndesin. Në krahë të tyre shpesh gjenden të sapoemëruarit prej tyre si drejtorë, shefa komisariati, e përgjegjës sektorësh. Një prej të emëruarëve del ende pa gdhirë mirë pa asnjë dyshkë në xhep. Jo se nuk ka, por se nuk është e nevojshme të fusë më dorën në xhep: i paguajnë birrën, pepsin, gazetën , madje edhe paqetën. Një hallexhi i pagoi lekët e qethjes te berberi. Të gjithë i thërrasin drejtor. Ai nuk i kundërshton kurrë, sepse bash kuadroviku i fytyrës së vrerosur e ka shpallur drejtor fuqiplotë.
“Zyrat” mobile të kuadrit hapen rreth orës tetë të mëngjesit dhe aty nga ora 14 00 mbyllen për t’u hapur sërish rreth orës 17. Nga ora 22 mbaron dita e lodhshme e punonjësve të zellshëm të kuadrit. Nëse të qëllon të kalosh pranë këtyre zyrave do të dëgjosh lloj-lloj të dhënash biografike për kandidatët dhe rivalët e tyre.. Fjalët më të rëndomta që dëgjon janë qëndrestar, miting, numërues.
Zvarritja e ndërrimit të pushtetit pas zgjedhjeve të tre korrikut e zhvendosi punën e kuadrit nga zyrat drejt kafeneve- zyra. Madje edhe ata, shefat e kudrit prej vërteti nisën të ulen pranë tavolinave ku bëhet kuadri. Nuk u rrihet mw nw zyra. Puna në zyrat e tyre komode me kondicionerw, dosje, zarfa dhe vula u duket krejt pa vlerë para këtyre zyrave mobile të kuadrit.
Zot i madh, çfarë boshllëku do të krijohet në qytet kur këto “zyra” ku gatuhet kuadri të pushojnë së egzistuari!

2005

Adhurimi i sė bukurės dhe e bukura e traumatizuar

Kur individi shqiptar u ndje i lirë, domethënë shpëtoi nga puna e detyruar në ferma, fabrika primitive, taraca e aksione, ku punonte falas për ndërtimin e ferrit kolektiv, pa rreth e rrotull tij se mos gjente punën e tij të re. Kuptohet, nuk ishte e lehtë. Tani e tutje seicili do të punonte për vete. Në atë mjerim total, ky fakt ishte mjaft grishës. Individi shqiptar, në përgjithësi, nuk pa mundësitë që egzistonin në vendin e tij, ndaj u derdh drejt Perëndimit me të gjitha mjetet, me çdo çmim. Tragjedia e shqiptarëve në malet e Jugut, në malet e Lindjes dhe sidomos tragjedia në Adriatik e Jon do të jetë një mallkim që do të ndjekë gjatë politikën shqiptare të shekullit që lamë pas e të këtij fillim shekulli.
Ndërsa një pjesë e shqiptarëve, duke parë rreth e rrotull, nga të gjitha resurset e këtij vendi si punimi i tokës, mbjellja e vreshtave, kopshtaria, mekanika, peshkimi , ndërtimi, dalloi më të brishtën, më delikaten, atë që në fakt bën një kontrast të thellë me vrazhdësinë e jetës së këtushme, me terrenin, me psikologjinë e krijuar në shekuj, femrën. Delikatesa, bukuria, brishtësia u kthyen për një pjesë jo të vogël të femrave shqiptare në fatkeqësi. Nisi shfrytëzimi barbar i tyre nëpër rrugët e Perëndimit. Endrra sidoqoftë qe e bukur: Do iknin larg këtij vendi të ashpër, ku butësia, delikatesa, bukuria ose nuk viheshin gjithmonë re, ose shiheshin si një peizazh mahnitës, ku mund të vije për piknik kur të doje dhe pas të lije ambalazhet e një dite të grisur, hedhur ashtu, pa kujdes. Endërronin për një botë, ku bukuria dhe butësia të mos qenë një kontrast i thellë, një lëkurë e vlefshme kunadheje, nën shënjestra gjahtarësh vulgarë. Endërronin një botë ku të kishin mundësi të punonin, ndoshta edhe shumë, por të merrnin një pagë të denjë, me të cilën të jetonin si njerëz. A mund të gjykohet njeriu pse ëndërron? A mund të dënohet njeriu pse mendon bukur për jetën e vet?
Herë-herë varfëria dhe mjedisi i mjeruar përreth ishte i tillë në familjet shqiptare, sa që vajzat kanë pranuar ta ndërrojnë atë me çdo çmim, qoftë edhe me humbjen e lirisë, trajtimin kriminal dhe daljen tek sheshi “Loreto” në Milano, i njohur sot si vendi ku u var Musolini dhe sheshi ku varen çdo ditë prostitutat shqiptare për t’u zgjedhur nga pleqtë maniakë italianë.
Kalimi nga zhveshja e femrës shqiptare nga çdo lloj feminiteti, gjatë viteve të diktaturës (Përfytyroni femrën e turneve të treta , kominoshet, aksionet, zboret) në ekstremin :
“ gjithçka është mall në këtë vend dhe mund të shitet dhe të blihet”, rezultoi traumatik për femrën shqiptare, respektivisht për shoqërinë shqiptare.
Në vitet e shkollës së mesme më ra në dorë një poezi e Eugjen Jevtushenkos për gruan. E lexonim fshehur dhe mahniteshim me bukurinë e vargjeve dhe shenjtërimin që i bënte poeti i njohur disident rus femrës dhe gruas në përgjithësi. Ende i ruaj në kujtesë si guacka perlën dy vargje:

Kudo mund të gjendet një sup i lakuriqtë gruaje
ku të mbështetësh kokën tënde mëndjelehtë.

Atë shenjtërim të femrës e quanim si një magji thjesht artistike, ose shprehje e një bote të largët, matanë yjeve që nuk kishte asnjë lidhje me mjedisin tonë.

Është i shpjegueshëm trajtimi i ashpër i femrës në Shqipërinë e diktaturës, brenda trajtimit të të gjitha vlerave në një diktaturë, por është i pafalshëm trajtimi i femrës shqiptare në postdiktaturë. Goditja e figurës së saj është goditje që i jepet shoqërisë shqiptare. Trajtimi kriminal i vajzave në trotuaret e Europës, i dha imazhit të shqiptarit formën e përbindëshit dhe një status aspak të lakmueshëm për shqiptarin normal.
Europa ka kohë që jeton e përpiqet të jetojë estetikisht. Në themel të punës tek europiani i sotëm është krijimi i së bukurës dhe përjetimi intensiv i saj. Në fakt, mesazhin e parë të të jetuarit estetik, e ka dhënë gjeniu anglez, Shekspiri. Ai krijoi figurën e famshme të Hamletit që u përpoq të jetonte estetikisht në mug të qytetërimit, në një botë që gëlonte nga e keqja dhe krimi. Këndvështrimi estetik i botës nga Hamleti ( Etja për pushtet, tradhëtitë, pabesitë ,vrasjet para së gjithash për Princin e famshëm qenë të shëmtuara), qe revolta dhe tragjedia e tij.
Dhe Europa u bë duke menduar bukur, duke punuar bukur.
Përfytyroni njeriun e dëshpëruar shqiptar tek sillet në këtë mjedis.
Po nga erdhi një mëndësi e tillë në shoqërinë shqiptare?
Natyrisht ky mentalitet u krijua gjatë shekujve. Vetëm mungesa e lirisë krijon deformime të tilla të genit. Mungesa e gjatë e institucioneve, e gjuhës së shkruar , e librave, e letërsisë , e artit, e filozofisë, e besimit krijoi gropa në mentalitetin tonë.
Kur vë re kujdesin prekës me të cilin trajtohet një femër në Perëndim, adhurimin për të bukurën, dallon hendekun tronditës që ndan Shqipërinë me botën e qytetëruar. Atëherë kupton shenjtërinë me të cilën e vesh femrën poezia e madhe, kupton se sa e paemancipuar është shoqëria jonë, kupton se nuk ka emancipim të gruas (Kujtoni marrëzinë e dikurshme të luftës për emancipimin e gruas.), në një shoqëri të paemancipuar. Kupton se ky truall nuk mund të bëhet pjesë e Europës, derisa gruaja të konsiderohet si malli më fitimprurës nga një pjesë e shqiptarëve dhe pjesa tjetër ose nuk reagon, ose regon mjaft dobët, kur shteti fle, ose edhe bëhet pjesë e së keqes. Kupton se ne jetojmë në një shoqëri të dhunshme, ku e bukura dhe delikatja nuk mund të egzistojnë normalisht, por në forma traumatike, kur adhurimi për të bukurën, të brishtën konsiderohet si dobësi.

2004

Nė Berat u shit vetėm njė biletė teatri

Kohët e fundit erdhi nga Tirana në Berat për të dhënë shfaqje trupa e Teatrit Kombëtar me dramën “Ali Pashë Tepelena”. Ndonëse shfaqja qe lajmëruar e reklamuar nëpërmjet afisheve, Tv-lokal, ditën e shfaqjes trupa priti gjer vonë në darkë dhe kur pa se nuk kishte asnjë shpresë, anuloi shfaqjen. Qe shitur vetëm një biletë. Në qytetin 2400 vjeçar, ku sot jetojnë mbi 70.000 banorë jeton ende vetëm një dashamirës i teatrit.
Cfarë ka ngjarë ?
Mos vallë Berati është aq i varfër sa që banorët e tij të mos kenë të holla sa të blenë një biletë teatri njëherë në kaq kohë?
Jo, sepse të rinjtë, të rejat, burrat mbushin kafenetë dhe lokalet plot e përplot gjatë gjithë ditës.
Atëherë çfarë ka ngjarë?
Miqtë e teatrit, spektaklit me ç’duket janë divorcuar njëherë e përgjithmonë me godinën e stilit sovjetik në mes të qytetit. Në këtë divorc përfundimtar një kontribut të madh kanë dhënë drejtuesit aktualë të institucioneve të kulturës dhe artit në qytetin e Beratit. Gjatë këtyre viteve, Qendra kulturore e Beratit , duke e konvertuar të gjithë veprimtarinë skenike në ca ahengje të neveritshme në raste festash tradicionale , ku evokohen ngjarje qe s’kanë ndodhur fare në gjysmën e dytë të shekullit të kaluar, ahengje që nuk kanë të bëjnë as me muzikën qytetare të Beratit, as me këngët tradicionale të këtij qyteti, e kanë larguar, ftohur spektatorin e këtushëm. Aq indiferent është bërë ky spektator sa që nuk lexon as afishet e ekspozuara pranë Qendrës kulturore.
Cili qe ai “kalorës i artit” që preu biletën e vetme të teatrit në Berat? Ndoshta ndonjë njeri i vetmuar, pa miq, pa …
Sot, kur kanë kaluar disa ditë të gjithë beratasit mund t’i thonë njeri-tjetrit se ai personi i biletës qe pikërisht ai, ose ajo. Të gjithë e kanë shansin për t’i thënë shokut se ende e konsiderojnë teatrin si një institucion mjaft të lartë, mjaft fisnik, institucionin më demokratik të qytetit. Veçse ajo që të trishton është se në Berat ka mbetur ende vetëm një, i fundmi spektator i teatrit.Po çfarë vjen pas ikjes së këtij “shtërgu”? Një dimër i gjatë, i ftohtë, i thatë. Të gjithë ikën, po ikin, do të ikin… përveç disa drejtuesve që vetëm me kulturën dhe artin nuk kanë të bëjnë. Ata janë aty edhe pas largimit të të fundmit spektator stoik të skenës. Janë aty , të paepur, qëndrestarë deri në fund.
Në cilin fund?
2003

Rekuiem pėr hiēin

Para disa ditesh u organizua nga zoti Kadri Kuka, pergjegjes ne Bashki per kulture, rini, arte etj., nje takim me brezat e gazetareve dhe punetoreve te shtypit te Beratit e me gjere. Nese orari nuk do te perkonte me nje takim tjeter, ne respekt te fteses, do te kisha marre pjese edhe une. Me z.Vlash Pambuku diskutuam per kete takim paraprakisht. Duke patur nje respekt te veçante per Vlashin si kronikan mjaft serioz i veprimtarive sportive, realizuar me aparat fotografik dhe pene ne dekada, diskutuam gjate per organizimin e kesaj veprimtarie : si mund te organizohej sa me mire, si mund te terhiqnim vemendjen e opinionit publik per shtypin, kete pushtet teper te rendesishem ne shoqerite e hapura, per organizatoret etj. I sugjerova zotit Vlashi se do te qe me mire qe, kete veprimtari ta organizonte nje shoqate jo qeveritare ose ndonje individ tjeter, natyrisht mbeshtetur nga Keshilli i Bashkise siç percaktohet edhe me ligj. Organizimi nga ana e nje zyrtari te Bashkise, le per publikun nje shije te hidhur e te vjeter, te nje kohe kur çdo dimension i jetes kontrollohej nga shteti i partise apo partia e shtetit, aq me teper kur behet fjale per shtypin, liria e te cilit ne demokraci eshte e shenjte si mekami apo kisha. I propozova Vlashit edhe zotimin tim per hartimin e nje platforme per kete veprimtari, natyrisht pa pagese ne nderim te njerezve te shtypit te shtypur dhe te shtypit te lire. Ne bisede me disa pjesemarres te takimit, mesova se i gjithe takimi i brezave te gazetareve qe kthyer ne pershpirtje per gazeten “Kushtrimi”, organ lokal i PPSH-se. Ky takim i pervajshem ishte kontestuar vetem nga nje pjesemarres, zoti Balil Gjini. Ky fakt te trishton po te mendosh se kane kaluar 12 vjet pluralizem, ka dale ne drite shtypi i lire, qe megjithe mungesen e pervojes, ne nje terren te eger siç eshte Shqiperia, ka dhene nje ndihmese te shkelqyer ne formimin e nje kulture demokratike, ne ruajtjen e pluralizmit, si fitorja me e madhe e shqiptareve ne shekullin qe sapo iku. Takimi i brezave te gazetareve ishte nje shans i mire per te diskutuar per shtypin, lirine e tij, probleme te prostituimit te tij me politiken, kurajon e gazetareve per t’i shkuar te vertetes deri ne asht, integriteti i tij moral ne shoqerine ne tranzicion, etj. etj. Natyrisht mund t’i kushtohej vemendje edhe shtypit te shtypur te viteve te diktatures, ku mund te qemtoheshin edhe talente edhe pena kurajoze, brenda atij kuadri ku mungesa e pare ishte liria per te folur, per te thene te verteten, per te menduar ndryshe, mungese e mbrojtur me ligj. Etikimi i shtypit te sotem pluralist nga disa pjesemarres ne kete takim me termat me te cilat etiketohej dikur shtypi i lire perendimor nga “Kushtrimi”, gazeta e vdekur e diktatures, eshte nje ogur i keq per shoqerine shqiptare, per Beratin, per te sotmen dhe per te nesermen tone te perbashket. Dhe te mendosh se e gjitha kjo ndodh ne nje veprimtari, organizuar nga nje zyrtar i Bashkise, me suport te Keshillit pluralist Bashkiak. Te ndodhte e gjithe kjo ne tubimet e nostalgjikeve te diktatures dhe diktatorit, ishte normale. Bashkia eshte nje institucion demokratik, formuar nga vota e lire e qytetareve, ndihmuar nga donacionet e taksapaguesve te vendeve mike perendimore dhe qe mbahet nga taksapaguesit e Beratit. Te organizosh nje tubim ku ti thuren ditirambe shtypit te diktatures, ku te mos permenden kontributet e gazetave te djathta e te majta te ketyre viteve te fundit pluralizem si : “Ideja Kombetare”, “Berati”, “E verteta”, apo te pavarurat “Mesazh”, “Gazeta Tomori”, eshte nje marrezi dhe kur ne mes eshte dhe institucioni, marrezia behet institucionale. Ne kete takim mund te ngriheshin probleme edhe per mbarevajtjen e gazetes se sotme “Gazeta Tomori”, gazete private por mjaft e hapur per te gjithe opinionet majtas dhe djathtas apo edhe te pazotuarit. Botuesi i saj Zylyftar Plaku vertete mund te kete nje kontribut ne gazeten “Kushtrimi”, ne disa numra me kronika sipas parametrave te asaj kohe. Mund te permendet edhe kjo pjese, ta zeme e zbehte e tij, por kurrsesi nuk mund te harrohet kontributi i tij si botues dhe publiçist ne keto vite te tranzicionit, ku opozita e vjeter ne Berat nuk e ka lojtur rolin e saj siç duhet as ne shtyp e as ne institucione, kjo gazete ka bere edhe opozitarin. Keto probleme mund te ngriheshin nga kolege gazetare apo nga miq te shtypit dhe kurrsesi nga pushtetare, me te cilet shtypi i lire eshte ne opozite per te mbrojtur interesat e publikut dhe komunitetit. Te gjesh vlera sot tek shtypi i shtypur i diktatures, apo edhe me keq ta glorifikosh ate eshte njesoj sikur te glorifikosh ndertimin e bunkereve, burgun e poeteve, pushaktimin dhe varjen e tyre, urine dhe mjerimin e popullit me dekoraten e larte varur ne qafe si populli me i ushqyer i globit, dhene nga nje institucion nderkombetar qe kishte lexuar dhe besuar shtypin e asaj kohe qe njoftonte “arritjet” e medha. Kur thuhet nga institucionet perendimore se Shqiperia ka devijuar nga rruga e reformave, kjo shprehje nuk eshte thjeshte nje sllogan, por nje perfundim qe buron edhe nga marrezite shqiptare si kjo qe permendem. Nuk e di nese ne kete takim kishte te ftuar nga perfaqesia e OSCE’se ne Berat.
Kur lirikut te madh shqiptar, Lasgush Poradecit i thane miqte e tij se kishte shkruar nje tekst kenge per partine, ai u zemerua keq me ta. Desh i perzuri me shkop dhe me ndihmen e Cucit, qenit te tij besnik. Pas ngulmimit te forte te miqve, poeti i shquar bertiti : “Pse me bini me qafe ? M…. me kerkuan, m…. u dhashe”. Kaq mund te thuash edhe per shtypin e shtypur. Natyrisht, nese ke besim tek demokracia, nese beson dhe e ke shijen e lirise, nese beson tek qyteterimi europian per te cilin qeveritaret tane betohen çdo dite para perfaqesuesve te tij.

27 maj 2002

Zyrtarė me shpirt prej llamarine

Ende te ne nuk ka një raport të drejtë midis qytetarëve dhe institucioneve.Tradita është e hidhur. Niveli i një demokracie matet pikërisht nga mardhëniet midis qytetarëve dhe institucioneve të atij vendi. Në vendet demokratike institucionet ndërtohen të tilla që t’u shërbejnë qytetarëve. Sa më i shpejtë, sa më transparent dhe sa më cilësor të jetë ky shërbim në të mirë të qytetarëve, aq më demokratike janë këto institucione.
Në Shqipëri nuk ka një traditë demokratike në ndërtimin dhe funksionimin e institucioneve, ndaj dhe vendi ynë po vonohet mjaft në integrimet euroatlantike. E keqja te ne është e dyfishtë: edhe institucione të dobta, edhe qytetarë që nuk njohin, që nuk kërkojnë dhe nuk luftojnë fort për të mbrojtur të drejtat e tyre të nëpërkëmbura nga zyrtarë mendjefikur dhe me shpirt llamarine. Nuk mund të kemi institucione demokratike ne një vend ku qytetarët nuk njohin të drejtat e tyre, në një vend ku shërbimi i zyrtarit ndaj qytetarit shihet si favor që duhet shpërblyer. Nuk mund të kemi institucione demokratike në një vend ku ndërtimi, formimi i institucioneve dhe funksionimi i tyre bëhet në një terren aspak transparent, në një mungesë vëmëndje dhe kontrolli nga ana e qytetarëve që me taksat e tyre mbajnë këto institucione. Nuk mund të kemi institucione demokratike, kur këto institucione ngrihen, modifikohen, orientohen për t’i shërbyer një pjese, duke injoruar dhe u mohuar aksesin në to të pjesës tjetër. Jemi dëshmitarë se si kanë funksionuar në këto vite institucionet e politizuara, aspak demokratike në Shqipëri.
“Tani është koha jonë dhe ne kemi luftuar për karrigen tënde”, i thoshte javën që shkoi një individ një zyrtari. Ndoshta ky individ nuk kishte patur aspak akses te zyra nga sjellja thellësisht partike e zyrtarit që shkoi. Ndoshta ky individ nuk ka reaguar në asnjë rast kur e kanë trajtuar si qytetar të dorës së dytë për shkaqe partiake, por reagimi i tij i fundit është regresiv, sepse kërkon të ruajë po të njëjtin standard të sjelljes së mëparshme, pa kërkuar demokratizimin e institucionit, pa kërkuar që institucioni të jetë në shërbim të qytetarëve pa dallim.
Qytetarët shqiptarë janë populli më i lodhur dhe më i stresuar në Europë, pikërisht nga zyrtarët e tyre. Aq e vërtetë është kjo sa kur një qytetari i zgjidh një problem me lehtësinë dhe shpejtësinë që ai problem mund të zgjidhet, ky qytetar të shikon me çudinë sikur ka para një ufo.Nuk e di a duhet folur pastaj për mungesën ekstreme të humanizmit prej pjesës më të rëndësishme të institucionit, gjallesës që përfaqëson atë institucion. Kur dëgjon se me ç’shpirt prej kazme janë shpërfillur apo janë trajtuar njerëz fatkeqë, njerëz në nevoja ekstreme, atëherë ndjen se me shpirt mund të urresh të keqen që ka kapluar mendjen dhe shpirtin e një pjese të zyrtarëve tanë, pa ndërgjegje, ose me ndërgjegje diabolike. Të lind ideja se krahas reformave të tjera është urgjente një reformë në emër të njerëzores, në emër të largimit të shpirtrave prej llamarine që nuk kanë asgjë të përbashkët me ndjeshmërinë dhe humanizmin, mbase edhe me humanizmin kristian të Europës së qytetëruar në të cilën duam të integrohemi.
2005

Mentalitet aziatik i veshur me petka Evrope

Hidhini një sy deklaratave të disa këshilltarëve bashkiakë të bashkisë së Beratit, bërë edhe në prani të medias! Ato të fusin drithmën, teksa shpallin një mentalitet tipik aziatik, një mentalitet të lënë pas që në Rilindjen tonë Kombëtare në shekullin XIX.
Kur një përfaqësues i popullit artikulon në parlamentin e qytetit se kemi emërtuar sheshe, rrugë e rrugica me emrat e 30% të ortodoksëve, 35% të myslimanëve, 30% të ateistëve dhe 5% të katolikëve apo bektashinjve, atëherë kupton se Shqipërisë i duhen jo dhjetëra vite, por qindra për t’iu bashkuar Evropës moderne. Sinqerisht nuk e kuptoj se çfarë do të thotë të emërtosh 30% me emra ortodoksë, 35% me emra myslimanë etj.etj. Të duket se këshilli i bashkisë së Beratit po ndan ndihma dhe ruan raporte të drejta në këtë ndarje. Të duket sikur kriteri i vetëm në emërtimin e shesheve, rrugëve dhe rrugicave ka qenë ai i respektimit të feve, duke harruar kriteret thelbësorë: personaliteti i njeriut, kultura e tij, veprimtaria e tij krijuese, shkencore, qytetare, humaniste, atdhetare etj.etj. Siç shihet, mentaliteti i disa këshilltarëve të bashkisë të vitit 2004 as që mund të krahasohet me mentalitetin qytetar e evropian të Rilindjes sonë.
“Feja e shqiptarit është shqiptaria”, shkruante Pashko Vasa në shekullin XIX. Të vështrosh, vlerësosh, nderosh një individ thjesht nga përkatësia fetare do të thotë të kërkosh të hysh në Evropë jo nga porta e saj, por nga kanalet e ujërave të zeza. Ata që kanë lënë një shenjë në historinë e këtij qyteti kanë patur vlera fondamentale dhe përkatësia fetare mbetet për ta çështje e dorës së fundit. Po si guxon një këshilltar apo disa këshilltarë të vlerësojnë figura vërtet të shquara të Beratit thjesht nga përkatësia fetare?! Si nuk ndruhen individë të tillë, të cilët “vlerë” të vetme të vetes njohin përkatësinë e tyre fetare të matin me një njëjtin metër edhe figura të shkëlqyera të Beratit, pavarësisht nga përkatësia e tyre fetare?!
Në vend t’i nderojnë i fyejnë këto figura me këndvështrimin e tyre arkaik. Nëse do të operonim me të njëjtat argumente si të disa këshilltarëve të bashkisë Berat, atëherë, më lejoni të pyes, cilës fe i përket autori i këtyre radhëve: 1000 vjet katolik, 800 vjet ortodoks dhe 200 vjet bektashi?!
Është vërtetë e trishtë kur sheh si përfaqësues të popullit individë që mbartin mentalitetin e një pakice regresive.

Kriza e pėrfaqėsimit

Ethet e kandidimit për në parlamentin e ardhshëm të Shqipërisë kanë mbërthyer individë, klane fisnore, klane partiake, klane biznesi, klane të krimit të organizuar.
Me ç’duket të gjitha rrugët të çojnë në Parlament, ose nisin nga Parlamenti: edhe për të rritur biznesin, edhe për t’u pasuruar sa hap e mbyll sytë, edhe për të kontrolluar kanalet e drogës dhe trafiqeve të tjera, edhe për të kontrolluar tërë politikën shqiptare. Ndaj ethet, kanë mbërthyer pikërisht të interesuarit. Ai që duhej të ishte popull fle i qetë. Madje me listë ushqehet, por është dhjamosur goxha. (A i keni parë njerëzit sa të dobët ishin?! Duhet të kemi qenë popull më i imët në Evropë).
Fle i qetë dhe nuk ka për të prishur terezinë as në verën e vitit 2005.
“O ti që fle!- thotë Mikelanxhelo. Pa më thuaj çfarë është gjumi? Ai i përngjet vdekjes. Çohu dhe bëj vepra, që kur të vdesësh t’u ngjash të gjallëve e jo si tani, i gjallë e i fjetur, u ngjan të vdekurve”.
Ethet ua ka lënë të tjerëve, atij popullit tjetër që rropatet ditë e natë për ... xhepin e vet. Këto zgjedhje do të jenë më të kushtueshmet që janë bërë ndonjëherë: biznesmenët po trokasin në dyert e partive me shkopinj floriri dhe kërkojnë me çdo kusht të kandidojnë.
Po kështu edhe avokatë, gjyqtarë, mjekë, të cilët pasi kanë bërë ca thasë me para duke rrjepur popullin, po kujdesen të bëhen deputetë për të mirën e popullit”.
Partitë i kanë hapur dyert kat e kat dhe presin, premtojnë, llogarisin, formulojnë. Etiketa që ngjitet pas çdo bythe kandidati për t’u shitur sa më shtrenjtë është: “ nga shoqëria civile”. Njëlloj si mallrat turke që lexojnë “Made in Italy”. (Ca spiunë të sigurimit të shtetit, të cilët në diktaturë e mbanin uniformën ushtarake në sënduk, ca lapanjozë që u lëpinin shefave të kuq të djeshëm dhe atyre rozë të sotëm, (qëllon që shefi të jetë i njëjti person). Ca individë hije pa asnjë interes shoqëror, kulturor e politik, befas na shfaqen si shoqëri civile. Ata nuk përfaqësojnë asgjë civile, ata kurrë nuk kanë patur kurajon civile t’i thonë të vërtetat troç siç janë, siç i mendojnë.
Atëherë çfarë përfaqësojnë ata? Atë që duhet të ishte popull jo e jo. Shoqëri civile në Shqipëri ende nuk ka ( ka individë me kurajo civile, por që shihen si rrezik për partitë). Ata përfaqësojnë ...rripin.
Rripin e transmisionit të djeshëm të partisë BP, BRPSH, FD, etj. (Në perëndim të gjitha partitë komuniste staliniste u kthyen në shoqata për mbrojtjen e mjedisit dhe në parti të gjelbëra).
Po atë që duhet të ishte popull kush do ta përfaqësojë në Parlamentin shqiptar të vitit 2005? Kur nuk e di populli nga ta di unë që jam e milionta e tij?!

Refleksione nga proza e Ylljet Aliēkės

Kur lexova librin e pare “Tregime” te Ylljet Aliçkes, krahas kenaqesise jo te zakonte estetike, ndjeva se ne letersi po vinte dikushi qe me artin e tij po zinte vend si shkrimtar europian ne hierarkine e çuditshme te letrave shqipe. Ne kete shtegetim krijues Aliçka ndjek sensin e kundert nga rruga e njohur deri tani. Ne letrat shqipe ende nuk eshte folur nga kritika letrare per prozen e Aliçkes per shume arsye, por njelloj si te çeshtja e kambanes , “jane njemije arsye pse ajo nuk bie, dhe e para eshte se nuk ka kambane.”
Aliçka ne librat e tij Tregime dhe Kompromisi krijon nje proze moderne me nje hulmutim te pashembullt per fjalen , duke respektuar ndoshta intuitivisht ate çka nenvizon piktori i famshem ekspresionist, autor i dy vellimeve me tregime Bruno Shulc : “ Duke operuar me fjalen e zakonshme, ne harrojme qe keto jane fragmente historish te lashta e te perjetshme , qe mu si barbaret , ne i ndertojme shtepite tona prej copera skulpturash dhe prej buste hyjsh .”*
Ne tregimin Ca rrathe te vegjel, ca rrathe te medhenj ligjerimi duket i thjeshte, flitet per gjera teper te prekshme e te njohura, por ketu, pikerisht ketu bjeme ne ate gabimin e madh qe permend me lart Bruno Shulc , Aliçka duke e pare thelle fjalen, duke njohur magjine e saj kur ajo vendoset atje ku mungon , percjell se pari mesazh te paster artistik te lexuesi dhe kuptime te cilat na ndihmojne per te njohur imtesisht realitetin.
Pra tregimi nuk eshte i thjeshte ,siç mund te duket, perkundrazi, ndodh ai proces artistik e hyjnor qe aq bukur eshte formuluar nga Ati jezuit Binet : “Shpirti i njeriut formon Zotin e vogel, ze te beje botera prej kristali dhe falsifikon mrekullite e universit. Prej ketej , arti lind nje cope te vogel makine te mbarsur me nje bote te madhe, nje qiell dhe nje parajse portative, nje univers gjigand ne nje gote te zbrazet, pasqyren e bukur ku soditet natyra , krejt e mahnitur qe sheh se si arti e kapercen dhe e lind ate.”
Fale nje ndjeshmerie teper te larte ndaj vulgares, banales, te ultes,te se keqes ne pergjithesi, qe personalisht e kam ndeshur me pare me densitet tek tregimtari i madh Anton Cehov, Aliçka permes detajeve nderton nje realitet artistik ku : Dulja kalon çaste te bukura dhe psheretin nga kenaqesia vetem kur ha paçe tere lyre, dhe pi vere ne nje gote alumini me pika te zeza zgjyre, ndersa kujton gruan e tij putane dhe djalin e braktisur.
Kur mbaron se lexuar tregimin ndihesh gati edhe fizikisht i bere pis jo nga trillimi artistik por nga realiteti te cilin nis ta kuptosh deri ne imtesi.
Per mendimin tim , egzistojne dy linja paralele ne prozen e Aliçkes. Linja e pare , ajo e perftimit artistik dhe linja e dyte e perftimit te kuptimit. “Penjte” ironike lidhin dy perftimet me delikatese dhe elegance fine. Te historia e nje qyteti provincial , nje nudo femre ne procesin e metamorfozes se saj ne art, pra hedhjen e linjave te saj ne telajo nga i dashuri piktor , nxit paralelelisht linjen e dyte , ate te kuptimit , dhe ne kuptojme thelle se pavarsisht nga fati historik i perkasim qyteterimit europerendimor. Per kete na ndihmon arti i Aliçkes qe nis nga nje nudo e nje vajze te re e perfundon tek nudoja e te vdekurit te radhes ne qytetin provincial.Ne mes qendron nje hoxhe qe “i magjepsur” nga nudoja artistike denohet te sherbeje nudon mortore.
Personazhet e Aliçkes jane te vetmuar, teper te vetmuar. Cuni i Dules ben “Ca rrathe te vegjel, ca rrathe te medhenj” .
“Se afrojne shoket . E shajne çuni i kurves”, shkruan autori.
Vetmia arrin dimesione te hatashme te nje tjeter tregimi i mrekullueshem , Nje histori fshati . Nje dialog qe per nga forma lexuesit te vemendshem i kujton mjeshtrin e madh , Heminguej.
Marku, nje njeri pa njeri jeton ne mes te perroit, siç thote autori “Marku i perroit”, e kur fle nje curril uji “…po me lagte hunden e une ne gjume nuk po merrja vesh se kush po m’puthte a me lpinte…”
Ai troket nje nate vone ne deren ku flinte mesuesi dhe kerkon t’i shkruaje nje leter a lutje per qeverine per nje strehe.
Marku kur degjon mesuesin qe i lexon lutjen ku flitet per te, fillon te qaje me denese se i vinte keq per veten, te shkrihet ne vaj se per here te pare degjon te flitet per te ne nje leter.I lutet mesuesit t’ia lexoje dhe rilexoje e serish shkrihet ne vaj. Marku i dhuron mesuesit ca hudhra dhe raki ne nje shishe “nga ato per helm mizash” ne shenje mirenjohje. Permasat e harrimit ne kete tregim te tronditin.
“Para se te largohesha , kalova edhe njehere nga varrezat e fshatit. Varri i Markut ishte i veçuar nga te tjeret. Binte shi. Mbi varrin e tij nje likuster e vjeter leshonte shtruar currila uji.”
Autori veren me gjakftohtesi se Marku kishte vdekur me nje abetare ne dore duke mesuar shkrim e kendim “qe ta lexonte vete jeten e tij , sa here te kishte qejf.”
Ne nje vetmi te perafert me ate te Markut ndihet autori , kur nje qenie me fytyre njeriu i tregon ngjarje reale te punes se tij ne nje burg politik ku njerezorja, shija , e bukura , delikatja perdhoset me ligj.
Mjedisi i zhveshur verior, mjerimi shpirteror e intelektual i njerezve nga te cilet rrethohet , krijon rreth autorit -personazh nje shkretetire te frikshme te tregimi Nje histori dashurie
Nese do te kisha mundesi te hartoja nje antologji te tregimit nuk do te harroja Macja ne shi te Heminguejit, Nje shaka e vogel te Cehovit, Fatkeqesi nga Suzana te Kadarese, Vetvrasja e trumcakut te Migjenit, Eshtrat e nderuara te Par Lagerkvist dhe pa dyshim Nje histori fshati, te Aliçkes. Natyrisht antologjite jane edhe shprehje te shijeve personale.

* Mitologjizimi i realitetit, Bruno Szulc, perkthyer nga Agron Tufa, ALEPH,12.

2002

Toleranca si pranim i tjetrit

Fjala tolerancë nuk është një fjalë shqipe. Ajo vjen nga gjuha angleze dhe fjala në shqip përkthehet durim, lejesë, butësi. A janë shqiptarët një popull tolerant? Historikisht mund të sillen shembuj, ku shqiptarët janë treguar vërtetë tolerantë, sidomos në mardhëniet me të huajt.
Shqiptarët kanë patur një fat të hidhur historik, ata asnjëherë nuk kanë ndërtuar një shoqëri të lirë. Ata mund të kenë qenë të lirë individualisht, por nuk kanë mundur të krijojnë një shoqëri të lirë. Trualli shqiptar ose ka qenë anarkik ose diktaturë, pra asnjëherë një truall demokratik. Toleranca është dukuri e shoqërive të lira, ku pranohet, respektohet, zhvillohet e ndryshmja jote.
Shqiptarët, duke e parë shtetin e pushtuesit si armik, nuk arritën të zhvillojnë koncepte të drejta edhe për shtetin e tyre, kur iu ka dhënë rasti ta krijojnë atë. Është e njohur thënia e Faik Konicës se shqiptarët e krijuan shtetin e tyre, por nuk dinë se çfarë të bëjnë me të.
Nuk mendoj se stereotipi shqiptar është i dhunshëm, siç reklamohet me bujë nga media e fqinjëve, fati i njeriut shqiptar ka qënë tepër i dhunshëm.
Deshtimi dramatik i shoqërive diktatoriale të Lindjes, falimentimi i sistemeve të dhunshme, ku toleranca shihej si shfaqje e huaj armiqësore, si zbutje e luftës së klasave dhe dënohej me ligj, ku intoleranca qe trumbetuar si vlere (lufta e klasave është shfaqja më kriminale e intolerancës), solli një hutim total të shoqërisë shqiptare, e cila nuk kishte kultivuar tek vetja tolerancën si vlere të bashkëjetesës në liri, solli anarkinë postdiktaturë. Intoleranca e shtetit komunist u zevëndësua me intolerancën e vagabondeve, horrave, njerëzve të papërgjegjshëm ose pa ndërgjegje, thënë ndryshe, në Shqipëri u vendos diktatura e rrugës.
Toleranca është themeli i shoqërive demokratike. As mund të flitet për tolerancë në shoqëri parademokratike apo edhe parashtetërore si kjo e pasdiktaturës, ku armiku më i madh i zyrtarëve është ligji, që si tel i këputur u rri nëpër këmbë dhe ndonëse e shkelin, siç mund të shkelet një tel i këputur nga krahu i burimit të energjisë (nga shteti), prapë ai i pengon disi.
Anarkia demokratike, ku Shqiperia përpëlitet prej një dekade, armët e tmerrshme të intolerancës së shtetit të dikurshëm komunist, pas rënies të këtij të fundit, ua ndau individeve, të cilët i pëlqyen mjaft ato, dinin t’i përdornin shkëlqyeshëm në dëm të të tjerëve, në dëm të ndërtimit të një shteti ligjor, në dëm të perspektivës demokratike të vendit.
Hapja e depove të armatimit në Shqipëri, rrëmbimi i armëve të modelit sovjetik nga populli, për mendimin tim, nuk është asgjë në krahasim me rënien e pramidës diktatoriale të intolerancës dhe rrëmbimin që i bënë shqiptarët atyre mjeteve kriminale të ushtrimit të saj, për t’i përdorur kundër njeri - tjetrit, herë – herë të durtrokitur nga shteti dhe gjithmonë në sy të shtetit. Mund të ndodhë ç’armatosja nga armët e vjedhura në depot e ushtrisë,(mjaft armë janë shitur në vende të tjera), por është e vështirë që Shqipëria dhe shqiptarët të çarmatosen nga armët vrasëse të intolerancës. Vini re, ardhja në pushtet , alternimi i tij, shihet nga shumica e atyre që e kanë këtë pushtet si pushtim dhe dëbim i të ndryshmeve.
Shpërdorimi i lirisë, mungesa e një modeli tjetër sjellje përveç atij të nënshtrimit total të individit nga shteti, bëri që Europa të dridhet tek pa ca krijesa që nuk dinin se çfarë të bënin me lirinë e tyre, pas rënies së Murit.
Unë mendoj se liria do të punojë edhe për shqiptarët. Edhe ky shkrim lind si një reflktim për të vendosur në themel të të gjithë veprimtarisë sonë tolerancën, si vlerë të shoqërive të lira demokratike.
Themeli i vetë fjalës tolerancë nis te thënia e njohur: “Bota është e bukur pikërisht sepse është gjithkund e ndryshme.”
Por për të ardhur aty natyrisht duhet edhe kohë edhe edhe edukim, sidomos në shkolla.
“Qëllimi i vërtetë i edukimit është dashuria për të bukurën, ndërsa metodat, me të cilat duhet të veprojë edukimi, janë : formimi i karakterit. kultura e shijes dhe krijimi i shpirtit kritik”, thotë Oscar Wilde.
2003

I bėmė zyrat, po zyrtarėt ?!

Kur hyn sot në zyrat e shtetit ndesh një komoditet për t’u patur zili, mjaft të përparuar krahasuar me vitet ’90. Pajisjet janë të fjalës së fundit: telefaksa, komjutera, kondicionerë etj. Ndodh shpesh (për fat të keq), që e vetmja “pajisje” tepër e vjetër, demode, që stonon në zyrë me pajisjet e tjera, të jetë pikërisht zyrtari.
Mentaliteti i tij primitiv bie ndesh me komoditetin, modernitetin. Në një institucion të rëndësishëm në Berat, ky lloj zyrtari i bëri zap vartësit e tij, falë brutalitetit që e karakterizon. I vetmi që nuk iu bind komandave dhe urdhërave të verbëra të këtij shefi, qe një kompjuter në zyrën e tij. Dhe të gjithë punonjësit e atij institucioni e dinë se ç’ndodhi. Kompjuteri u godit fort me grusht e u flak tej, jashtë përdorimit. Thonë se fatin e “të pabindurit” e kanë pësuar edhe dy sivëllezër të tij (si të ulte kokën e të mësonte ky që “dinte” gjthçka!).
Nëse këta zyrtarë do të numëroheshin me gishtat e dorës, atëherë nuk do t’ia vlente të hidhnim këto radhë, por fatkeqësisht ata janë shumë më tepër se zyrtarët korrektë, të kulturuar që nuk mungojnë.
Tipi i zyrtarit në fjalë, sapo zë karrigen, nis të krekoset, redukton në mënyrë radikale njerëzit me të cilët përshëndetet, kalon rëndë-rëndë midis të njohurve dhe hallexhinjve, të cilëve nuk u flet. Ai ndihet pronar i karriges (kolltukut), pajisjeve, zyrës, institucionit, dhe me njerëzit që vijnë aty nga halli, sillet si pronar. Ndihet tepër sigurt, i fuqishëm, kryelart dhe, ç’është më e keqja, ndihet i aftë e i mençur (pa qenë kurrsesi i tillë).
Zyrtari harron se ai është thjesht një i dërguar i banorëve në atë zyrë, në atë institucion, për t’u shërbyer atyre me drejtësi, me korrektesë dhe me shpejtësi. Zyrtari ynë harron se komoditeti që e rrethon, rroga e lartë, privilegjet e shumta paguhen nga djersa dhe mundi i qytetarëve nëpërmjet taksave të shumta. Është e çuditshme, por të gjithë mësohen me këtë tip zyrtari, pa i treguar atij se këtu nuk e ka dërguar Zoti, por robi.
Nuk ka gjë më të shëmtuar, kur zyrtari në fjalë, pasi u flet me arrogoncë ca hallexhinjve para institucionit që drejton, kalon pranë disa njërëzve të shquar në fushat dhe profesionet e tyre duke bërë sikur nuk i ka vënë re, ndeshet me një halabak nga “të fortët” e qytetit dhe nis t’i serviloset në mënyrë të pështirë. Pse ndodh kështu? Sepse halabaku mund të jetë mik i deputetit, ose partner i tij në tendera, sepse halabaku ka dhënë kontribute në zgjedhje apo aksione të tjera.
I trishtuar atëherë mendon se Shqipëria vërtetë ka njerëz të tillë, që me institucionet demokratike thjesht bëjnë pasuri në kurriz të qytetarëve.
Zyrtari ynë sillet veçanërisht ashpër me hallexhinjtë opozitarë me partinë e tij. Harron mjerani se taksat i paguajnë të gjithë edhe pozitari edhe opozitari. Harron zyrtari ynë se zyra, institucioni, janë të shtetit shqiptar, pra, të pozitës dhe opozitës dhe ai detyrohet me ligj t’u shërbejë njëlloj të gjithëve.
Dihet se e keqja në Shqipëri nuk është vetëm në një krah. Do të ishte e lehtë për t’u flakur tej, nëse do të ekzistonte si e tillë, por nuk ndodh kështu.Që tani dëgjohen zëra nga sivëllezërit e zyrtarit tonë, aktualisht opozitarë, se
mezi po presin për t’i treguar vendin këtij e atij.
Ndaj zyrat e shtetit nuk duhen lënë kurrë në duar të papërgjegjshme militantësh, qofshin majtas apo djathtas, ata janë krejt njëlloj në mentalitet.
Një njeri i aftë në institucione do të krijojë një staf të tillë dhe vërtetë do të kemi institucione të reformuara e demokratike. Nëse institucionet do të bien në duar të militantëve kokëbosh e arrogantë (bashkimi i injorancës me kapadaillëkun pjell vërtetë tigra), atëherë do të ndodhin marrëzi të padëgjuara , si trashëgimi i vendit të punës nga njëri famljar te tjetri (ec e thuaj pastaj se zyrat nuk janë privatizuar), si, ndodh në disa institucione në qendër të Beratit.
Ndaj kur hyn në zyrat moderne, të lind pyetja:
Zyrat i bëmë, por kur do t’i bëjmë zyrtarët?!…

2003

Lėvizja Mjaft! - Lėvizja e Parė Qytetare nė Shqipėri

Lëvizja Mjaft! është Lëvizja e Parë Qytetare që një grup të rinjsh me z.Eroin Veliaj në krye po realizojnë me mjaft sukses në Shqipëri, në tërë historinë e saj. Në një farë mënyre lëvizja e tyre moderne i ngjet perpjekjes për të krijuar shpirtin kritik në një vend, ku për fat të keq ky shpirt ka munguar në masën për t'u bërë lëvizje që të përballet me të keqen. Erion Veliaj dhe miqtë e tij po japin shembullin se protesta qytetare është dukuri
" e reagimit si popull".
Lëvizja "Mjaft!" në fillim më krijoi iluzionin se qe përpjekje për krijimin opozitës përballë së keqes rrethore. Pas përhapjes së mesazheve të saj tepër të efektshme dhe fushës magnetike që krijuan këto mesazhe të përcjellë në një formë tejet moderne dhe orgjinale, sidomos te të rinjtë dhe njerëzit e ditur me mendje të hapura të këtij vendi, më është krijuar bindja se kjo lëvizje është një përpjekje e frytshme, as më pak as më shumë, por Lëvizje për krijimin e popullit.Qytetrimi ynë i ndërprerë dhunshëm në shekullin e largët 15, është një qytetrim i traumatizuar. Për fatin tonë të keq, por edhe për mendjen tonë herë- herë të mbrapshtë, ne nuk krijuam kurrë kushtet minimale, ku të kultivohen mendjet e hapura dhe shpirtrat e lirë. Në të përpjeta dhe të tatëpjeta të historisë nuk kemi vepruar si popull, por si turmë. Edhe nga diktatura dolëm një turmë e mjerë, e shfytyruar, e zvetënuar dhe e tjetërsuar keqas nga mungesa e lirisë dhe izolimi total. Eksodi vërtet biblik i viteve '90 drejt Perëndimit, për mendimin tim, para së gjithash qe eksod, largim nga vetvetja e frikshme e banorëve të këtij trualli. Ky eksod vazhdon ende si mosbesim te vetja, te tjetri , te politika.
Politika, me keqardhje e them, në këta vite postdiktature, nuk u kap pas atyre pak virtyteve që ende egzistonin te individi në Shqipëri, për të kultivuar "lirinë që punon", por ajo shfrytëzoi në shumicën e herës veset e turmës në të mirë të pushtetit të verbër dhe okult. Kujtoni si u përdor dëshira e thekshme për ndryshime të shpejta, kapjen e standarteve të qytetrimit europian nga politika pas viteve '90! Politika toleroi dhe nxiti firmat piramidale duke i kthyer në vitin 97, atje ku u nisën qytetarët e mjerë, te viti 90.
Kujtoni se si i shpërdori politika protestat e vitit '97, ndonëse , publikisht u zotua se do t'i administronte ato! Shqiptarët humbën jo vetëm të hollat, por edhe jetën. Politika fitoi pushtetin. Kujtoni bumin e ndërtimeve private menjëherë pas '97! Turma u çudit si fëmijët e kopshtit, kur edukatorja u merr biskotat dhe i zhduk ato, ndërsa atyre u thotë të mbyllin për pak çaste sytë. Në këto vite politika është sjellë me qytetarët si pushtuesit e dikurshëm me banorët e pambrojtur.
Politika krijoi kapotat e murrme në dy krahët e saj, duke lënë në mes shkretëtirën e mosbesimit dhe apatisë.
Lëvizja Mjaft!, në kundërshtim me eksperiencën negative të politikës gjatë postdiktaturës, dalloi energjinë pozitive te njerëzit e zhgënjyer dhe u mbështet pikërisht te kjo energji pozitive. Më pas ndodhi vërtet mrekullia: në Shqipëri nisën për herë të parë protestat qytetare .
Shqipëria paska qytetarë që protestojnë për të drejtat e tyre, pra qytetarët shqiptarë po reagojnë si popull. Po politika a duhet të ridimensionohet nga kjo dukuri e re? Para kemi zgjedhje e rëndësishme politike. Le të shohim nëse politika dhe politikanët shqiptarë kanë nxjerrë ndonjë mësim nga abstenimi i madh i qytetarëve në votime dhe Lëvizja qytetare Mjaft!
2003

Kur tė sillemi si europianė, Europa do t’i hapė dyert edhe pėr ne

Shqipëria është në gji të Europës gjeografikisht. Politikisht ajo ndodhet larg kontinentit të vjetër për arsye objektive dhe subjektive. Arsyet objektive dihen dhe me to në mjaft raste është spekuluar. Në mjaft tekste historie flitet për pushtime e pushtues që e kanë ndarë Shqipërinë nga Europa për shekuj me radhë. Natyrisht, që autorët e këtyre teksteve kanë të drejtë, por në tekste shpesh mungon e vërteta e plotë. Banorëve të këtij trualli në mjaft raste u pëlqente ky status i vendit të tyre, ku atyre u jepej mundësia e pakufijtë për të sunduar popuj të tjerë të perandorisë që shtrihej në tre kontinente, që bijtë e lavdishëm të këtij trualli ndiheheshin shumë më të lirë në perandorinë tiranike pa anë e fund, se sa në vendin e tyre të vogël, të lirë nga pushtuesit, por të shtërnguar e pranguar nga kufijtë gjegrafikë.
Këtij vendi kurrë nuk i kanë munguar aventurierët, të cilët për hir të pushtetit të tyre kanë sakrifikuar të ardhmen e tij. Por në shumicën e rasteve i kanë munguar prijësit vizionarë, të cilët do ta udhëhiqnin drejt lirisë dhe qytetrimit. Nëse pushtimi osman qe një fatkeqësi, zgjatja e këtij sundimi edhe një shekull pas pavarësisë së fqinjëve tanë tregoi se interesat kombëtare u sakrifikuan për interesa personale. Edhe më e pa justifikuar mbetet prapambetja dhe mjerimi i banorëve të këtij trualli njëqind vjet pas pavarësisë. Sundimi komunist gjeti te gatshme te ky truall mentalitetin aziatik të sundimit dhe përuljes, ndaj e shtyu rikthimin europian të Shqipërisë edhe për dekada të tjera.
Një personazh i shkrimtarit Ismail Kadare në romanin e tij të bukur “Kronikë në gur” kërkon të nxjerrë sytë e tij me një gozhdë, ndërsa kolonat e partizanëve po hynin në qytet. Kur ia hoqën gozhdën nga dora ai bërtiste me zë të ngjirur : “Nuk dua të shoh komunizmin!” (“Kronikë në gur”, faqe 203.) Më pas banorët e këtij trualli i nxorrën sytë njeri-tjetrit në emër të komunizmit gjatë ushtrimit të luftës së klasave.
Në vitet ’90 Shqipëria dhe qytetarët e saj u ndjenë më pranë Europës pas shekujsh largimi prej saj. “E duam Shqipërinë në Europë!” qe slogani themelor i lëvizjes popullore kundër diktaturës komuniste. Të gjithë i kthyen kokat pas te shekulli i artë, ku vendi i arbërit iu nda me përdhunë Europës. Pati edhe individë që rikthimin në Europë e kuptuan si rikthim në orgjinën tonë të krishterë, pas pesë shekujsh largim.
“Në Shqipëri krishtërimi është apostolik, d.m.th. ai është përcjellë tek arbërit direkt nga goja e apostujve të Jezu Krishtit dhe filloi të përhapet në Iliri që në shekullin I si fe ilegale nga Apostulli Pal” (G. Myftiu, Besimet fetare).
Kanë kaluar 15 vjet që Shqipëria është shkëputur nga tirania. Po pse Europa nuk na pranon në gjirin e saj, siç jemi gjeografikisht?! Arsyeja e parë dhe kryesore është se ende nuk jemi europianë. Me sjelljen tonë në liri i treguam Europës se sa larg saj kishim shkuar. Ndërkohë që vendet e lindjes nisën të mbyllnin plagët e hapura nga komunizmi dhe u rikthyen në familjen europiane, ne në Shqipëri, si jo rrallë herë në historinë tonë, nisëm aventurat dhe shpërdorimin e lirisë me firma piramidale, me kryengritje të armatosur, me djegje të institucioneve, shkatërrim të gjithçkaje të ndërtuar me mund.. Trualli ynë u rikthye në truall ku sundojnë “të fortët”. Njerëzit fisnikë u dëbuan nga partitë , nga administrata, nga institucionet, madje disa edhe nga Shqipëria dhe në vend të tyre u ngjitën individë krejt të papërgjegjshëm për atë që ka ndodhur, për atë që ndodh dhe për atë që do të ndodhë. Kufijtë e ligjit, kufijë të shenjtë në vendet e qytetëruara, u thyen. Ligji u shkel e shkelet publikisht. Morali qytetar u nxorr jashtë ligjit. Zyrtarët u kthyen në pronarë të shërbimit të zyrave të tyre, ndonëse ky shërbim thirret ende publik. Nëse gjendet një tender i zhvilluar në këta 7-8 vitet e fundit, ku zyrtari i shtetit të mos ketë marrë 15% të fondit publik, është ngjarje. U fallsifikuan dokumentet shtetërorë dhe u vodh e po vidhet prona publike. U falsikuan e falsifikohen dokumente që fshehin apo ndryshojnë identitetin e keqbërësve, të cilët bredhin të lirë brenda dhe jashtë vendit.U krijuan monopolet e personave të lidhur ngushtë me krimin dhe shtetin. U krijua tipi i sahanlëpirësit që mbush edhe zyrat e shtetit, edhe institucionet “e të zgjedhurve”, edhe institucionin e opozitës. U falsifikuan diploma të universitetit, të cilat në Berat shiteshin nga një punonjëse e shtetit, e cila e kishte për detyrë të kontrollonte dhe ruante dokumentacionin, pikërisht nga këto falsifikime, u la të administrohej pasuria publike (energjia, taksat, etj ) nga individë të njohur si kusarë, u caktuan në poste drejtuesish individë të përzierë në trafiqe droge, prostitucioni, të përzierë në firmat piramidale, u graduan në poste të larta në polici persona nga bota e krimit etj, etj. Të gjitha këto ndodhën e ndodhin në sy të qytetarëve., të cilët kanë humbur besimin te drejtësia, te shteti, te politika, te demokracia. Kjo duket të abstenimi i madh i tyre në zgjedhjet e zhvilluara gjë që favorizoi edhe më tepër kaosin në vendin tonë që thirret Shqipëri, se kur në kutitë e votimit mungojnë qytetarët, me siguri aty janë të pranishëm militantët, ruajtësit e privilegjeve të padrejta dhe të pamerituara. Në këto vite Shqipëria ka qënë një vend i përkryer për shkelësit e ligjit, mashtruesit, kontrabandistët, zyrtarët injorantë e të korruptuar, të paaftët, harbutrit, kusarët. Nëse do të ndërtoheshin institucione demokratike, shkelësit e ligjit, qofshin drejtorë, shefa apo ministra do të dilnin në dritë të diellit si minjtë, sapo të kryenin veprimet e tyre korruptive. Në vendet e qytetëruara ndodh që një ministër apo kryetar bashkie të vjedhë, por ai merr përsipër rrezikun e madh që të zbulohet dhe të dënohet ashpër, ndërsa tek ne janë të rrallë, tepër të rrallë ata që nuk vjedhin, ata që respektojnë ligjin. Në Shqipëri institucioni i drejtësisë është i kalbur. Prokuroria është tejet e politizuar, klanet mafioze të biznesit dhe politikës, të lidhura ngushtë me njëri-tjetrin urdhërojnë edhe prokurorinë, edhe gjykatat. Nëse do të kishim institucione demokratike, ashtu si i kanë fqinjët tanë shumica e zyrtarëve, ministra, drejtorë, etj., do të përballeshin me drejtësinë, do të flakeshin nga shërbimi publik, do të iknin nga politika. Mjaft individë vijnë në politikën shqiptare ose qëndrojnë në të thjesht për përfitime. Nëse do të kishte rregulla loja, ata do të ndërronin profesion. Një vend si Shqipëria e sotme kërkohet me qiri nga skota e të korruptuarve ose atyre që duan të bëjnë para, të marrin pushtet dhe ta ushtrojnë atë për qëllime mafioze. Sapo Shqipëria të ketë institucionet e saj demokratike skota e horrave do ta kërkojë fatin tjetërkund. Mungesa e dritës së drejtësisë ua ka errur gjykimin qytetarëve shqiptarë, i ka dëshpëruar ata. Nuk i bën askujt përshtypje kur sheh një debil hipur në veturë drejtori, vetëm se është pjëse e klanit në pushtet, nuk i bënë përshtypje askujt që disa paguajnë deri në një detyrimet shtetërore, ndërsa fqinji pranë tyre mburret se nuk paguan asnjë kacidhe, nuk i bën askujt përshtypje prerja e energjisë elektrike në çdo orë të ditës dhe të natës, Nuk bën më përshtypje kur nga rubineta e ujit në shtëpi nuk rrjedh vetëm ujë, nuk bën më përshtypje kur fëmija detyrohet të blejë të njëjtin libër mizerabël të një autori të parapëlqyer nga pushteti dy herë, nuk bën më përshtypje kur një deputet deklaron me mburrje se në x qytet mjafton të varë xhaketën dhe do të fitoj mandatin me 90% të votave, nuk bën më përshtypje kur mjedisi shkatërrohet çdo ditë nga individë të veshur me pushtet, të cilët nuk kursejnë asgjë për të mbushur xhepat e tyre, nuk bën më përshtypje që gjyqtari liron nga salla e gjyqit kriminelin për një trastë me para, që dikush fut duart te kutia e votimit dhe ndryshon rezultatin pa iu dridhur qerpiku, që vendosin kandidaturën për deputet, kryetar bashkie dhe komune individë pa asnjë vlerë intelektuale, morale apo shoqërore, nuk bën më përshtypje privatizimi për një copë bukë i pronave publike nga njerëz të lidhur me pushtetin, nuk bën më përshtypje moskthimi i parave të firmave piramidale, ngurtësuar në banka, apo shitja e aseteve të këtyre firmave gati falas te persona pranë qeverisë, nuk bën më përshtypje katastrofa urbanistike, e cila edhe mund të shmangej nëse zyrtarë të korruptuar do të kryenin detyrën e tyre në pushtetin lokal, në zyrat e urbanistikës, në policinë e ndërtimit.
Humbja e ndjeshmërisë qytetare ndaj dukurive negative është katastrofa më e madhe për shoqërinë shqiptare. Në vendet e qytetruara alternimi i pushteteve sjell konsolidim të institucioneve demokratike, ngritje ekonomike, përmirësim të shërbimeve publike etj. Po të ne çfarë do të sjellë alternimi i pushtetit nesër?
Për mendimin tim eksperienca institucionale e qeverisë socialiste është e hidhur. Është institucionalizuar 15-20 % i tenderave në çdo ministri, drejtori apo institucion, është ngritur në kult militantizmi partiak, janë formuar klane të shëmtuar ekonomike krahinore e politike, është stimuluar përtacia intelektuale, vjedhja e fondeve publike. Në institucione drejtuesit përgjumen tërë muajin dhe krahas rrogave të larta, marrin dhe një tjetër pagesë dietash për udhëtime pune që nuk janë kryer kurrë në shifra sa rroga ose edhe më të lartë se rroga mujore, janë stimuluar shoqata “veteranësh” për qëllime elektorale, festa të politizuara që nxisin luftën e klasave, veprimtari që emërtohen kulturore, por që në çdo rast u ka munguar pikërisht kultura. Janë keqpërdorur shoqatat joqeveritare duke i kthyer në guerile që ndajnë miell në këmbim të votave për qeverinë dhe kandidatët e saj. Siç shihet, në Shqipëri në këta vite është përsosur vetëm një institucion, institucioni i së keqes. Gjithçka ka ndodhur edhe në sy të qytetarëve shqiptarë dhe në prani të institucioneve dhe përfaqësuesve të Europës. Raportet e Brukselit dhe të qendrave të tjera BE-së për Shqipërinë tani njihen nga publiku i gjerë. Ato janë alarmante. Kur do të na pranojë Europa në gjirin e saj jo vetëm gjegrafikisht? Pa dyshim kur ne të sillemi si europianë, që do të thotë të organizojmë zgjedhje të ndershme dhe të lira, të ndërtojmë institucione demokratike, të luftojmë trafiqet dhe krimin, të minimizojmë korrupsionin, të ndërtojmë institucionet e së drejtës etj, etj, që do të thotë kur ne të jemi qytetarë europianë.
2004

Njė qeveri e keqe formon njė popull tė prapė

Thuhet se çdo popull e meriton qeverinë që ka. Në këtë thënie, pa dyshim që ka të vërtetë, por ndodh shpesh se një qeveri e keqe formon një popull të prapë. Natyrisht ky fenomen ndodh në vendet e pazhvilluara, në vendet diktatoriale dhe në vendet në tranzicion. Vendi ynë ka patur një fat jo të lakmueshëm historik, (shpesh e ka zgjedhur vetë këtë fat,) ku në shumicën e kohës është qeverisur keq nga qeveri të këqija. A ka ndikur kjo keqqeverisje tepër e gjatë në mentalitetin e popullit që jeton në këto treva? Natyrisht që ka ndikuar. Në kohën e sundimit osman te banorët e viseve shqiptare lulëzuan vese të tilla si kapadaillëku, dembelizmi, parazitizmi, mercenarizmi, vaniteti dhe limontia. Nuk kishte asnjë dëshirë për të ndërtuar rrugë e ura, për t’ia nënshtruar vendin ligjit dhe rregullit. E gjitha kjo ndodhte sepse Shqipëria ishte një periferi e Perandorisë dhe shqiptarët në shumicën e rasteve të përkëdhelurit e saj.
Edhe gjatë diktaturës komuniste qeveria ndikoi kriminalisht për të krijuar popullin më të keq të të gjitha kohrave. Diktatura vazhdoi gjatë dhe një brez u lind dhe u plak në diktaturë. Veset dhe e keqja njerëzore u kultivuan nga diktatori për ta mbajtur këtë turmë nën zgjedhë. Në këtë periudhe ndodhi ajo që përmend Shekspiri : “Vjen një kohë që virtyti i kërkon ndjesë vesit”. Servilizmi, hipokrizia, spiunimi, zvetënimi dhe tjetërsimi arritën të mposhtin njeriun. Qeverisja kriminale krijoi turma të poshtra që bërtisnin për varje në litar të njerëzve të shkolluar në perëndim dhe që kishin dhënë gjithëçka për vendin e tyre, por kishin refuzuar me politesë komunizmin.Turma që të ngjethin mishtë sot, kur shikon kronikat e prillit 1985 apo ato të vitit 1991, të kërrusur më buste mbi shpinë.
Europa u drodh ku ndeshi këto qenie të deformuara kriminalisht nga diktatura, për të cilat fjala jetë ishtë fjala më pa kuptim. Europa e lirë nuk mund të imagjinonte atë që kishte ndodhur me këtë popull. Ndaj të gjitha sondazhet e eurobarometrit në vende të ndryshme të Europës japin një mendim aspak pozitiv për shqiptarët për periudhën pas viteve të hapjes.
Edhe vitet e tranzicionit të gjatë postdiktaturë nuk arritën që të ndërtonin një sistem vlerash në qeverisje dhe në shoqëri. Anarkia e pasviteve 90, së pari është anarki vlerash, nga e cila buron edhe prishje e rendit, rregullit. Qeverisja shkatërroi edhe ato vlera të pakta që i kishte ende ky vend dhe i zëvëndësoi me militantizmin. Populli më i keq pas atij të diktaturës është pikërisht popullit militant i krijuar nga qeverisja e keqe e këtyre viteve. Ata kongresmenët që na bëjnë për të qeshur në TV, janë udhëheqësit e tërë jetës ekonomike, kulturore, politike në tërë provincat e Shqipërisë, pse jo në një masë të made edhe në Tiranë. Modeli i zyrtarit që kërkon ryshfet për çdo shërbim publik që të kryen, zgjidhja e pothuajse 90% e problemeve në tërë nivelet administratës së sotme “duke lyer rrotën e qerres”, ka krijuar një popull që armikun më të madh ka shtetin dhe ligjin. Sepse njeriu i thjeshtë te polici sheh ministrin e brendshëm, te nëpunësi e zyrtari lokal sheh kryeministrin, te gjyqtari sheh presidentin e republikës. Kur të gjithë këta i rjepin lëkurën, ai i urren të gjithë: edhe shtetin, edhe ligjin. Dhe mundohet me të gjitha mënyrat për t’u hakmarrë ndaj shtetit të tij, ndaj qeverisë së tij, duke mospaguar taksat, duke mospaguar energjine, duke fallsifikuar identitetin, duke u rekrutuar në ushtrinë e trafiqeve dhe të krimit.
Posttranzicioni krijoi njeriun e bindur, shërbetor të partisë dhe të shefave, sipas modelit të gatshëm të diktaturës. Sot anëtarët e klanit, anëtarët e fisit, serivilët dhe shërbetorët e dhunshëm (truprojat), janë pasuruar. Edhe brenda partisë në pushtet , siç thotë ish kryeministri Meta, është krijuar populli minoritar, i përbuzur, pa akses në qeverisje, biznes etj. Merrni me mënd popullin opozitar, të përndjekur herë -herë një lloj si në kohën e Hoxhës. Sot, me krijimin e monopoleve politiko-financiare dhe të biznesit , mund të kryejë një biznes të thjeshtë ai që e ka mirë me qeverinë e qeveritarët, ndërsa të tjerët le ta zgjidhin jetën e tyre me mjete rrethanore, bie fjala edhe me gomone në detin e trazuar.
Propozimi i fundit i kryeministrit Nano për të falur faturat e energjisë elektrike për një pjesë të banorëve që nga viti 1994, la pa mend ata që paguajnë faturat e energjisë elektrike para se të blejnë bukë dhe djathë. Pensionistët i kanë privuar vetes edhe kafen e mëngjesit, veç të ishin në rregull më shtetin. Po kështu mësuesit dhe tërë varfanjakët e tjerë, të varfëruar më kontributin e qeverisë. Befas qeveria fal , jo nga xhepi i kryeministrit apo xhepi i ministrave, dhjetra miliardë lekë. Kështu u krijua populli që fiton duke shkelur ligjin, duke mospaguar atë që konsumon, populli i rrumpallës. Kontributin për krijimin e kësaj turme e dha qeveria e keqe. Nëse vërtetë i vinte keq për këtë kategori njerëzish, le t’u rriste përkrahjen sociale, asistencën , por kurrsesi t’u falte nga trasta e të gjitha popullit.Që sot dëgjohen zëra se është marrëzi t’i paguash faturat këtij shteti, kur vjen një kohë që vetë shteti t’i fal.
Besoj se jo vetëm populli e meriton qeverinë që ka, por edhe qeveria e meriton popullin (a turmën) që vetë e ka formuar. Një qeveri e keqe formon vërtetë një popull të prapë.
2004

Shteti kunder kombit

Ne fakt shteti pas vitit 1997 ne Shqiperi u perkujdes per zyrtaret e tij te te gjitha rangjeve, sidomos per ata te rangjeve te larte. Niveli i rrogave u rrit ndjeshem pas renies se shtetit prej kartoni te Partise Demokratike me 1997.
Rrogat e ministrave, deputeteve, nepunesve te larte, por edhe atyre te mesem tani u krijonin poseduesve te tyre kushte normale per te jetuar dhe kryer qetesisht detyren. Edhe ne nivelet e ulta shteti u kujdes ne menyre prekese kur u siguroi rroga 2 deri 3 here me te larta se te mesueseve pastrueseve ne banka e dikastere, kapterave te ushtrise, trupave komando. Mjeket dhe sherbimi mjeksor harresen e shtetit e zgjidhen lehtesisht duke “privatizuar” de fakto sherbimin dhe duke perdorur infrastrukturen e shtetit.
“Prandaj, shoqni, po deshe te mos lozin ne korris tand, ndrro format. Hiqi bragashat”-shkruante Migjeni.
Mesuesit, ata qe ne fakt jane pjesa e dallueshme qarte e kombit jane harruar, siç jane harruar gjithmone gjerat kryesore ne ne kete vend. Te merr lemeria kur gjen ne zyrat e medha te shtetit njerez te veckel, qe nuk i dine te gjitha shkronjat e alfabetit te shqipes, njerez problematike te frontit demokratik , te keshillit popullor te dikurshem, hajdute pulash te denuar nga gjykata popullore, horra qe kane alergji librat dhe mirsjelljen, te cilet bejne edhe pritje populli, kalojne neper duar miliona qe duhet te shkonin ne arken shteterore, marrin rryshfete nga hallexhinjte.
Rrogat e tyre per “merita te veçanta” ne “task force” ku punojne jane disa here me te larta se te mesuesit me te kualifikuar.
Flitet per reforme arsimore prej vitesh, por reforme nuk duket gjekundi. Ende mbahen shkolla te mesme te pergjithshme ne komuna te largeta, ku japin mesim ish -shefa kuadri te kooperativave bujqesore me shkolle te mesme bujqesore dhe shkolle partie a shkolle shejtani, siç shprehet dikush per kete lloj arsimimi. Ende ka shkolla tetevjeçare. ku numri i nxenesve eshte me i vogel se numri i “mesuesve”.
Ne nje shkolle tetevjeçare fshati prane Beratit pyetjes se kush nuk di te lexoje iu pergjigj nje pyll duarsh ne nje nga klasat e teta. Ky masivizim stalinist i shkolles po shtrin analfabetizmin deri ne qender te qyteteve.
Per ç’reforme flitet ne arsim, kur pagat e mesuesve jane te barabarta si per mesuesit e matematikes , fizikes apo letersise edhe per ata te punes me dru a te djathtesive te tjera?
Per ç’reforma flitet ne arsim kur mesuesin qe e ndan me mesuesin nje biblioteke e tere ne bordero nuk e dallon qofte edhe nje lek?
Per ç’reforme flitet ne arsim kur nxenesit punojne me tekste arkaike, ku u duhet te mesojne permendesh marrezira qe nuk u hyjne ne pune ne dem te punes se tyre te drejperdrejte vezhguese e krijuese?
Per ç’reforme flitet ne arsimin shqiptar, kur nxenesit tane nuk mund te perdorin ne klase asgje nga mrekullite e viteve te fundit si kompjuteri apo interneti?
Per ç’reforme flitet ne arsimin tone, kur ende nuk ka forma efektive moderne te kontrollit te punes se mesuesit ?
Per ç’reforme flitet ne shkollen tone, kur mungojne tekstet per nxenesin e vitit te trete ne letersi, konkretisht teksti i letersise moderne shqipe?
A ka turp me te madh, kur nxenesit mesojne letersine moderne shqipe (midis autoreve te tjere edhe Fishten, Konicen, Poradecin, Migjenin apo Kutelin) me shenime?
Nderkohe qe shteti shqiptar paguan dhjetra milione per te publikuar marrezira si tek revista mjaft e shtrenjte “Drejt”, nuk gjen fondet e mjaftueshme per hartimin dhe botimin e nje teksti te rendesishem te letersise kombetare.
Per ç’reforme flitet ne arsim , kur me ca te holla mund te perfitosh çdo lloj diplome ne universitetet shqiptare pa ditur as titullin e lendeve qe ke dhene provim?
Mund te vazhdonim mjaft gjate me dukurite qe po e vdesin pak e nga pak arsimin tone kombetar. Ai eshte tashme thjesht nje xhakete e kthyer nga ana tjeter e arsimit te diktatures, por tani mjaft e vjeter, tere vrima. Edhe nxenesit me te dobet qe kane mundesi financiare nuk preferojne me arsimin tone kombetar. Te gjithe vrapojne te marrin nje diplome kudo, vetem ne Shqiperi jo.
Ne Shqiperi sindikalizmi nuk egziston. Qeverite pasi formuan kultin e atij qe ben para ne kurris te ligjit, pra te horrit, tani kane ngritur kultin e policit, meqenese horrat u shpetuan nga dora , per t’u kthyer serish te kulti i vagabondeve kur ta kerkoje nevoja e votave te vjedhura.
A mund te reformohet arsimi ne Shqiperi? Pa dyshim. Ai duhet te filloje me respektin e mesuesit, jo me kultin e tij, me shkurtimin e shkollave ne zonat rurale ku u gjendet pune si “mesues” militanteve partiake me shkolle te mesme bujqesore ose shkolle partie. Arsimi s’ka pse te jete tetevjeçar i detyruar, kur fare mire mund te jete katervjeçar. Per nxenesit e perparuar mund te vendosen schoolbus-et qe mund t’i sjellin keta nxenes nga periferite tek shkollat e qendrave te komunave a qyteteve , ku do te gjejne mesuesit e vertete dhe kushte te mira per shkollim, ndersa per vendet teper te largeta mund te krijohen konvikte per nxenesit e prirur per shkollim. Shteti i verber shqiptar paguan miliona ne dite sot per te çuar ne fshatrat me te larget “mesuesit” nga qyteti. Keta autobuse nisen thuajse bosh duke kryer punen e autobuseve urbane te levizjes se fshatareve. Ne vend te dhjetra mijra “mesueseve” te uritur Shqiperia do te kete disa mije mesues te nderuar e te respektuar. Mandej mund te vazhdohet me reformimin e brendise se shkolles, drejtimit, permiresimit te infrastruktures se saj. Atehere mund te flitet per arsim kombetar.
Politika e sotme merret me marrezi te tilla si kpd, president, katarsis, duke mos u marre asnje minute me gjene me te prekshme per shqiptaret , arsimimin e femijeve te tyre, duke asgjesuar te nesermen e ketij vendi. Gjate dhjete viteve shqiptaret u kthyen ne popullin sherbetor te Europes, popull argat qe prodhon trafiqe edhe krim. Shumica e kontigjenteve te krimit neper Europe jane shqiptare analfabete ose gjysemanalfabete qe kane mbaruar shkollat tetevjeçare shqiptare gjate ketyre viteve tranzicion.
Nuk ka politike me antikombetare, me antinjerezore kur nje populli i mohon te nesermen.
Shteti kunder kombit. Kur them shteti nuk kam parasysh vetem qeveritaret socialiste, por te gjitha srukturat shteterore duke filluar nga parlamenti, pa asnje dallim partiak.

2000

 

 

Copyright © 2008